دوشنبه, ۰۲ اسفند ۱۳۹۵

با توجه به چالش‌های متعددی که امروزه نظام آموزش عالی ایران با آن‌ها مواجه شده است، بهبود و تضمین کیفیت در آن الزامی شده است. کیفیت به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسائل در نظام‌های مختلف مطرح است. متأسفانه در جامعه ما نقش دانشگاه در پیشرفت و توسعه فراموش‌شده؛ به‌طوری‌که عمده‌ترین مشخصه آموزش عالی در سال‌های اخیر، کمی گرایی، مدرک‌گرایی و نهایتاً سیر نزولی شاخص‌های کیفی آن بوده است. با در نظر گرفتن مسائل داخلی و خارجی فراروی نظام آموزش عالی، مسئله کاهش کیفیت و لزوم توجه به آن باید از نگرانی‌های جدی جامعه به‌حساب آید. اصلاح و بهبود نظام آموزش عالی، مستلزم بازاندیشی و بازسازی در ساختارها، کارکردها و برنامه‌های آموزش عالی و استفاده از نگرش سیستمی و تفکر راهبردی در تحلیل دانشگاهی؛ تعهد و مسئولیت‌پذیری همه مسئولان است. کیفیت، یکی از مسائل غالب و عمده نظام آموزش عالی محسوب می‌گردد و در حقیقت، اثربخشی آموزش عالی مستلزم وجود کیفیت در آموزش‌های آن است. آموزش عالی در صورتی می‌تواند به اهداف خود نائل شود که به موضوع کیفیت، ارزیابی و بهبود آن به‌عنوان یک امر ضروری و مهم توجه نماید. توجه به کیفیت، نظام آموزش عالی را ملزم می‌دارد تا به ساختار سازی و استقرار نظامی برای ارتقا و تضمین کیفیت اقدام کند. بدیهی است که موفقیت برنامه‌های تضمین کیفیت وابسته به پذیرش و حمایت جامعه دانشگاهی در همه سطوح و نیز عملکرد مؤسسه به‌عنوان یک سازمان یادگیرنده با تعهد برای بهبود مستمر است؛ و این نیازمند وجود یک فرهنگ بهبود مستمر و ظرفیت‌سازی برای آن است. حاصل دو دهه نگرش سنتی به نظارت و ارزیابی در آموزش عالی ایران و توجه به آن، به‌عنوان یک فعالیت متمرکز، اداری، بوروکراتیک، موسمی و صرفاً برای رفع تکلیف و وابستگی صرف به آیین‌نامه‌ها، اساسنامه‌ها و بخشنامه‌های متمرکز و نیز استناد به یکسری شاخص‌های کمی فاقد اعتبار، نشان داده است که این‌گونه جهت‌گیری‌ها و چارچوب‌ها دیگر جوابگوی چالش‌های پیش روی نظام‌های دانشگاهی در حوزه کیفیت، بهبود و ارتقای آن نیست؛ بنابراین، باید چالش‌های موجود جهت استقرار ساختار تضمین کیفیت در آموزش عالی کشور موردبررسی قرارگرفته و با همکاری نهادهای حرفه‌ای مانند انجمن‌های علمی، به رفع آن‌ها مبادرت ورزید؛ چراکه بدون ایجاد ساختار تضمین کیفیت در آموزش عالی، انسجام موردنیاز جهت هماهنگ‌سازی فعالیت‌های متنوع این حوزه، حاصل نخواهد شد. در همین راستا، توجه خاص به زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و تأثیرات چشمگیر آن بر ساختار و مدیریت آموزش عالی و جهت‌گیری‌های آتی آن نیز از اهمیت به سزایی برخوردار است.

  در برنامه ریزی، ارزیابی و تضمین کیفیت نظامهای دانشگاهی بایستی به مهارتهای موردنیاز دانشجویان و دانش اموختگان در هزاره جدید توجه شود. برخی از این مهارتها، عبارتند از: افزایش دانش تخصصی و حرفه‌ای، تولید و ترویج دانش نو؛ آشنایی با روش‌های پژوهش علمی، خلاقیت و مهارت علمی لازم برای تحقیق و پژوهش؛ مهارت‌های سواد اطلاعاتی و استفاده از فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی مناسب در زمینه‌های آموزش، پژوهش و غیره؛ توانایی خود- اشتغالی و اشتغال‌زایی (کارآفرینی)؛ مهارت‌های مربوط به تغییر فرهنگ یادگیری ازجمله یادگیری مشارکتی، یادگیری مسئله محور، یادگیری خود هدایت‌گر، یادگیری مادام‌العمر؛ مهارت‌های مربوط به تفکر نقاد و خلاق، تفکر فلسفی، آفرینش گری، کاوشگری، پرسشگری، جستجوی حقیقت، توسعه اندیشه و رشد فردی؛ مهارت‌های ارتباطی، ارتباطات بین فردی، گروه‌های دوستی و تعاملات مثبت و سازنده؛ مهارت‌های اجتماعی و شهروندی، حقوق شهروندی، درک موضوعات اجتماعی و فرهنگی، نشاط و تحرک اجتماعی؛ مهارت‌های سیاسی و بصیرت افزایی، افزایش قدرت تحلیل، درک و فهم سیاسی؛ پرورش فضیلت‌ها و منزلت‌های انسانی، احترام به نوع بشر، حفظ محیط‌زیست؛ مهارت‌ها و باورهای دینی و مذهبی، افزایش معنویت، سالم‌سازی و نشاط معنوی و روحی، خودسازی اخلاقی، تربیت اخلاقی، دینی و معنوی؛ تقویت روحیه انقلابی و جهادی، استقلال‌طلبی، عدالت‌خواهی و آرمان‌گرایی؛ توانایی تصمیم‌گیری، توانایی حل مسئله و مهارت‌های مسئله گشایی؛ توانایی استقلال و خود انگیزشی، توانایی خلاقیت و نوآوری، توانایی رهبری و مدیریت؛ مهارت‌های مربوط به ایجاد و توسعه مشارکت جمعی، کار تیمی و فعالیت‌های گروهی؛ توانش های فرهنگی و هنری، درک زیبایی‌شناختی؛ اکتساب شایستگی‌ها و آماده شدن برای یک مسیر متنوع زندگی و استفاده از آموخته‌ها، دانش و مهارت‌های اکتسابی در عمل

 

با توجه به تجارب بین‌المللی در خصوص تضمین كیفیت در آموزش عالی، الگوی اعتبارسنجی به‌عنوان یكی از مناسب‌ترین الگوها برای تعیین كیفیت در آموزش عالی ایران تشخیص داده شده است. این الگو الگویی دو مرحله‌ای است. كه مرحله اول آن یعنی «ارزیابی درونی» به یكی از رویكردهای مهم (اما تا کنون فاقد بازده لازم) جهت بهبود كیفیت عملكرد نظام‌های آموزش عالی در ایران تبدیل شده است، مرحله دوم این الگو یعنی «ارزیابی بیرونی» پس از اتمام ارزیابی درونی در گروه‌های مشابه و تشكیل هیئت همگنان صورت می‌گیرد. كه در ایران، در موارد بسیار معدودی انجام شده است؛ بنابراین به‌منظور افزایش نقش نهاد های حرفه ای بیرونی مانند انجمن های علمی در فرایند ارزیابی نظام علمی کشور، از جمله الزامات قانون برنامه پنجم توسعه و سند نقشه جامع علمی کشور، لزوم توسعه همکاری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با انجمن های علمی در ارزیابی، بررسی کیفیت و اعتبارسنجی مستمر گروه‌های آموزشی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی بسیار محسوس است؛ لذا پیشنهاد می‌شود بسترسازی قانونی برای اعتبارسنجی و بررسی کیفیت برنامه‌های دانشگاهی با رجوع به این نهادهای حرفه‌ای شکل‌گرفته، نیز انجمن‌ها در ارزیابی کیفیت برنامه‌های تخصصی آموزش عالی مشارکت نمایند.

 

 

کیفیت در آموزش عالی، علم و فناوری به چه معناست؟

موضوع ارزشیابی کیفیت است و فرض ما در مورد کیفیت این است که کیفیت به معنای جور بودن عملکرد با هدفهای صحیح است یعنی اگر ما هدفهای صحیحی انتخاب کنیم و عملکرد ما با ان اهداف جور باشد، کیفیت را خواهیم داشت. ارزشیابی آموزش عالی و نظام علمی برای این است که اولا، هدفهای درستی انتخاب شود و دوم اینکه آن هدفهای درست، به درستی تحقق پیدا کنند و عملکرد ما متناسب و مطابق با این هدفهای درست باشد (میز آینده پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394).

طی سالهای گذشته، نسلهای مختلفی از کیفیت به عرضه آمدند. جور بودن عملکرد ما با استانداردهای پیشین در نسل اول بوده است. نسل بعدی، جور بودن عملکرد با خواسته مشتریان مستقیم شده است و در حال حاضر، تقریبا بحثهای جدی این شده است که عملکرد ما با آینده جور شود؛ یعنی اگر عملکرد آموزش عالی با آینده تناسب داشته باشد، کیفیت خواهیم داشت. منظور از آینده، شرایط و تقاضاهای نوپدید در محیط ملی و بین المللی است. در محیط ملی و بین المللی، مرتب تقاضاهای نوپدید ظاهر می شود. شرایط، فناوری و بازارها عوض می شوند. علم و دانش، مرزها، کرانه ها و سرحدهای آن مرتب در حال توسعه هستند و ما الان باید عملکردمان را با آینده تطبیق دهیم و در نتیجه اینجا آینده پژوهی ارزشیابی آموزش عالی هم اهمیت پیدا می کند. تا چه اندازه، ارزشیابی های آموزش عالی در کشور ما خواهند توانست روشهای کارآمد و درستی باشند و با این ارزشیابی ها چقدر می توانیم به آینده عزیمت کنیم (میز آینده پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394).

تعریف اصلی کیفیت: کیفیت به معنای جوربودن عملکرد ما با هدفهای صحیح

نسلهای کیفیت: 1. جور بودن عملکرد ما با استانداردهای پیشین؛ 2. جور بودن عملکرد ما با هزینه ها؛ 3. جور بودن عملکرد ما با خواسته مشتریان مستقیم؛ 4. جور بودن عملکرد ما با آینده: شرایط و تقاضاهای نوپدید در محیط ملی و بین المللی (فراستخواه، آینده ارزشیابی آموزش عالی، 1392).