دوشنبه, ۰۲ اسفند ۱۳۹۵

 

اهمیت آینده پژوهی در دنیای امروز:

جهان معاصر در آستانه تحولات و دگرگونی‌های شگرفی است؛ تحولاتی که در هیچ برهه‌ای از تاریخ بشر، بدیلی برای آن سراغ نمی‌توان گرفت؛ انقلابی جهانی و فراگیر بر تمامی عرصه‌ها و زوایای حیات بشر چیره شده است؛ آن‌سان که گسلی ژرف، میان گذشته و آینده جهان ایجاد خواهد کرد. جوامع بشری، گذار بزرگ و تاریخ‌ساز خود به عصر حیرت را آغاز کرده‌اند؛ نظریه‌ها و روش‌شناسی‌های علمی و معرفت‌شناسانه بسیاری در معرض تهدید قرارگرفته‌اند و سونامی تغییر چنان شتاب گرفته است که تمامی آموزه‌های کهن و نظریه‌پردازی‌های خردمندانه فلسفی را به چالش می‌خواند. پیدایش نظریه آشوب، نظریه پیچیدگی و نظریه سیستم‌ها، تنها نقطه آغازی بر این دوران آشوبناک است. رشد شتابان علم و فناوری و پدیده جهانی‌شدن، فرصت‌ها و تهدیدهای نو پیدایی را با ارمغان آورده است و بی‌سبب نیست که هرروز شاهد شگفتی تازه‌ای هستیم؛ فرهنگ‌ها، باورها و ارزش‌های گوناگون در برابر یکدیگر صف‌آرایی کرده‌اند و نبردی نفس‌گیر و نرم‌افزاری در حوزه فرهنگ و اندیشه، آغازیدن گرفته است. زمین، منابع و ذخایر خدادادی خود را در معرض تاراج، دستبرد و اسراف بشر می‌بیند و گویی گسترش پدیده گازهای گلخانه‌ای و گرم شدن زمین به‌تدریج و تدرج، آغازی بر یک پایان را رقم می‌زند. گرمای زمین، بسیاری از اقوام ملت‌ها ار در خطر زوال قرار داده است و در آینده‌ای نه‌چندان دور، شاهد آن خواهیم بود که سرزمین‌های بسیاری در کام آب بلعیده خواهد شوند و پیامد این شرایط، مهاجرت‌های بزرگ و جدال‌های قومی سرزمینی خواهد بود. رسانه‌های دیجیتالی و گروهی، این گوساله‌های سامری عهد جدید، اندیشه و ارزش‌ها را به جولانگاه نبرد کشیده‌اند و گسترش شیوه‌های نو پیدای ارتباط از راه دور، حاکمیت‌های ملی و مرزهای سیاسی را فروپاشیده و چون میهمانی ناخوانده بر سفره همگان می‌نشیند تا به‌زعم کدخدایان دهکده جهانی، زبان، باور، ارزش و نگرش‌های همسانی را در جهان پدید آورد. دانش‌های نوین و فناوری‌های تازه، اگرچه زیست‌بوم بشر را غرق در رفاه و آسایش کرده‌اند، اما دره‌ای بس ژرف‌تر میان فقیر و غنی گشوده‌اند و صدها فرصت و تهدید آمیخته به هم را در دسترس همگان قرار داده‌اند که رمزگشایی از آن‌ها نیازمند بصیرتی ژرف و درایتی راهبردی است. انقلاب فناورنه ی تازه‌ای در حال شکل‌گیری است؛ انقلابی بس سترگ‌تر از سفر به فضا. انقلابی که چهره آشنای محیط‌زیست، فناوری، دانش، اقتصاد، سیاست و فرهنگ را به‌شدت دگرگون خواهد ساخت. فناوری‌های هم گرا شده (ترکیبی هم‌افزا و هم کوشان از نانو فناوری، فناوری زیستی، فناوری اطلاعات و علوم شناختی) به‌عنوان نیروی پیشران انقلاب فناورانه جدید، چهره و سرشت جهان پیرامونی را به‌شدت دستخوش دگرگونی خواهد ساخت. ورود محصولات فناورانه نو به بازارها، رقابتی فراگیر در حوزه اقتصاد و فرهنگ را موجب خواهد شد و قطب‌های تازه‌ای را در عرصه دانش و فناوری پدیدار خواهد ساخت. در این کشاکش و جدال نفس‌گیر، بقا و افزایش سهم از ثروت و قدرت جهانی، عمده‌ترین دغدغه‌های دولت‌ها، ملت‌ها و پیمان‌های فراملی است. تردیدی نیست که جهان آینده، جولانگاه تحولات و ناپایداری‌هاست و تنها کسانی یارای ایستادگی در برابر تندباد رویدادها و حوادث را دارند که به شیوه‌ای کنشگرانه و پیش‌دستانه به پیشواز تغییر بشتابند و حتی خود، عامل و کنشگر تغییرهای مطلوب باشند. ماندگاری و توسعه در جهان فرارو، نیازمند کشف و شناسایی پیش‌دستانه رویدادها و معماری جهان مطلوبی است که می‌تواند خاستگاه و زادگاه آرمان‌های یک سازمان یا ملت باشد.

دستیابی به این توانمندی، نیازمند چیرگی بر دانش راهبردی آینده‌پژوهی و کاربست آن در عرصه عمل و رقابت‌های آینده است. حرکت و طی طریق در این محیط ابهام و دودلی جز با رازگشایی از رویدادهای در حال شکل‌گیری، امکان‌پذیر نخواهد بود. بی‌سبب نیست که اینک دانش آینده‌پژوهی، عمده‌ترین مغز افزار و دست‌افزار در قلمرو تصمیم سازی و رقابت‌های گوناگون است.

 برگرفته از کتاب «جستارهایی در باب آینده‌پژوهی» نوشته سعید خزاعی و مصطفی حسینی گلکار، انتشارات مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، 1394.

مفاهیم آینده پژوهی:

الف. آینده‌پژوهی: مراد از آینده‌پژوهی، بررسی و تصمیم‌گیری نظام‌مند معطوف به آینده است؛ به‌عبارت‌دیگر، آینده‌پژوهی، دانش شکل دادن به آینده مطابق با آرمان‌های مطلوب یک سازمان یا جامعه است. هدف اصلی آینده‌پژوهی، خلق آینده مطلوب با توجه به نقاط قوت و ضعف و فرصت‌ها و تهدیدهاست.

ب. آینده‌اندیشی: آینده‌اندیشی قبل از هر چیز، رویکرد معرفت‌شناختی نوپدیدی به برنامه‌ریزی است. در آینده‌اندیشی، آینده‌های بدیل به‌صورت چهار مرحله، سطح‌بندی می‌شوند که عبارتند از:1) آینده‌های ممکن که شامل هر آینده قابل‌تصوری است؛ ۲) آینده‌های باورپذیر که شامل آینده‌هایی است که علم و دانش امروزی آن را ابطال نکرده است؛ ۳) آینده‌های محتمل که نسبت به آینده‌های باورپذیر از احتمال وقوع بیشتری برخوردارند و ۴) آینده‌های مطلوب که بیش از سایر آینده‌های باورپذیر مطلوب سازمان است و تلاش دارد تا آن‌ها را محقق سازد.

ج. آینده‌نگاری: آینده‌نگاری، فرایندی نظام‌مند و مشارکتی است که در آن، استنباط‌های مختلف درباره آینده، گردآوری شده و از آن طریق، چشم‌اندازی میان‌مدت یا بلندمدت با هدف اتخاذ تصمیم‌های روزآمد و مهیاکردن اقدام‌های مشترک، پی‌ریزی می‌گردد. به‌بیان‌دیگر، درحالی‌که در آینده‌اندیشی، کنشگر صرفاً به رصد خروجی‌های سیستم اقدام می‌کند، در آینده‌نگاری، کنشگر درصدد خلق آینده‌ای برمی‌آید که آن را مناسب می‌داند. در سرمشق آینده‌نگاری، فرض بر وجود گزینه‌های متعددی از آینده‌های ممکن، باورکردنی و محتمل است که از میان آن‌ها، آینده مرجح و مطلوب، انتخاب شده و بر آن اساس، سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری می‌شود.

د. سناریو نگاری یا برنامه‌ریزی سناریو:سناریو نگاری، یکی از بهترین و قوی‌ترین ابزارها و فنونی است که با بررسی و شناسایی تغییرات و عدم قطعیت‌های محیطی، چندین چشم‌انداز متفاوت از آینده را ارائه می‌دهد. در این شیوه، آینده‌هایی که امکان وقوع آن­ها محتمل است، در قالب داستان­هایی بیان شده و روایت­های بدیلی درباره­موقعیت‌های مرتبط با آینده ارائه می‌گردد. سناریو، گزینه‌ای از توصیف وقایع آینده است که باید باورکردنی و دربرگیرنده فرایندهای مفید برای تصمیم‌گیری بوده؛ همچنین، دارای سازگاری درونی و محتوایی نسبت به آنچه در آینده می‌تواند رخ دهد، باشد (فراستخواه، 1392).

 

آینده پژوهی در آموزش عالی:

نظام علمی و دانشگاهی بنا به سرشت خود مرزناپذیر است. علم در عین حال که محلی است، جهانی هم هست. از محدوده های جغرافیایی فراتر می رود و ثروت مشترک همۀ بشریت است. تنها از طریق گفتگوی میان فرهنگ‌های متنوع است که می‌توان به جهانی عادلانه، چند فرهنگی و سرشار از گونه گونی، خلاقیت، صلح، همزیستی و هم افزایی در جهت بهبود شرایط بشری امید بست و دانشگاه از جملۀ مؤثرترین نهادها برای برقراری این گفتگو وکنش ارتباطی است. بند ششم سياست‌هاي كلي علم و فناوري بر گسترش همكاري و تعامل فعال، سازنده و الهام‌ بخش در حوزه ی علم و فناوري با ساير كشورها و مراكز علمي و فني معتبر منطقه‌اي و جهاني به ويژه جهان اسلام همراه با تحكيم استقلال كشور تصریح دارد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز بر همین مبنا یکی از برنامه‌های محوری خود را بین‌المللی شدن آموزش عالی و دانشگاه‌ها قرار داده است. بین‌المللی شدن آموزش عالی روند ی درجهت درهم تنیدن كاركردهاي آموزشی، پژوهشی، خدمات تخصصی و دیگر کارکردهای دانشگاهی در سطوح محلی، ملی، منطقه‌ای و جهانی است. آینده پژوهی علم شناخت و آماده بودن برای وقایع و تغییرات آینده است و از آنجا که علم یکی از مولفه های اساسی ساختن آینده به شمار می رود، آینده پژوهی آموزش عالی به معنای برنامه ریزی حرکت علمی کشور و هدایت آن به سمت ایفای نقش هرچه بیشتر در توسعه کشور از نظر اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و علمی است. با این چشم انداز است که « اولین همایش ملی آینده پژوهی آموزش عالی ایران: چشم اندازهای بین المللی شدن دانشگاهها و چالش های آن» فرصتی برای محققان، صاحبنظران ، دانشگاهیان، مدیران وسیاستگذاران فراهم می آورد تا به امید حق افق های تازه ای در مسیر بین المللی شدن دانشگاه های ایرانی گشوده بشود (اولین همایش ملی آینده پژوهی آموزش عالی ایران: چشم انداز بین المللی شدن دانشگاهها و چالشهای آن)

بیانیه نهایی اولین همایش ملی آینده پژوهی آموزش عالی ایران: چشم انداز بین المللی شدن دانشگاهها و چالشهای آن

با توجه به شرايط بسيار پيچيده در جهان به‌شدت رقابتي و با دگرگونی‌های گسسته، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالي ايران به‌مثابه نهادهايي هوشمند، خودتنظيم و خود راهبر راهي جز سوق دادن برنامه‌ریزی‌های خود به سمت الگوي آینده‌اندیشی و آینده‌نگاری راهبردي در پيش ندارند. آینده‌اندیشی قبل از هر چيز رويکرد معرفت‌شناختی نوپديدي به برنامه‌ریزی است. در آینده‌اندیشی، آینده‌های بديل به‌صورت چهار مرحله ممکن، باورپذير، محتمل و مرجح سطح‌بندی می‌شوند. دانشگاه‌های پيشرو جهان رويکرد آینده‌پژوهی را در کانون برنامه‌ریزی‌های خود قرار داده‌اند (فراستخواه، 1392).

آینده‌پژوهی آموزش عالی، سامانه‌ای از سعی عالمانه برای بررسی و فهم روشمند و موثق حوزه‌های آینده نظام آموزش عالی، علم و فناوری است. آینده‌پژوهی، یک فرهنگ و یک فرایند است تا یک ابزار و یک محصول. مهم‌ترین دستاوردهای آینده‌پژوهی عبارت‌اند از: 1. تغییر در مدل‌های ذهنی؛ 2. مواجهه فرا کنشی با تغییرات شتابان؛ 3. چابکی و مصونیت از غافلگیر شدن؛ 4. درک آینده‌های بدیل؛ 5. سهیم شدن در ساخت آینده (میز آینده‌پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394).

یکی از روش‌هایی که در آینده‌پژوهی و برنامه‌ریزی راهبردی کاربرد زیادی دارد، نگاشت سناریو است. سناریو، گزینه‌هایی درباره مسیر آینده هستند که به روش سامانمند تهیه، رتبه‌بندی و اعتباربخشی می‌شوند. اگر بتوان این گزینه‌های آینده را بررسی و اعتبار یابی کرد، در آن صورت می‌توان گزینه‌هایی برای آینده به شکل سناریو تعریف شود. احتمالاتی هستند که از اثنای تأمل در نیروهای پیشران و عدم قطعیت‌های آینده و حالت‌های حدی به دست می‌آیند؛ یعنی اگر نیروهای پیشران آینده را شناسایی و از طریق این‌ها، حالت‌های حدی عدم قطعیت‌ها را مرور کنیم، از آن طریق می‌توانیم انواع احتمالات آینده خودمان را بازنمایی کرده و درنهایت، از بازنماییِ انواع احتمالات آینده، سناریو به دست می‌آید. سناریوها از طریق آن نیروهای پیشران و عدم قطعیت‌ها به دست می‌آید (میز آینده‌پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394).

درباره میز آینده پژوهی آموزش عالی (کلیک کنید)

 

فهرست پنل های میز آینده پژوهی آموزش عالی ایران، برگزار شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی:

پنل 1- افتتاحیه

پنل 2 - مهمترین موضوعات کانونی در آینده نظام علمی و آموزش عالی کشور

پنل 3- سناریو نویسی و تنظیم راهبردها برای برنامه ششم توسعه

پنل 4 - آینده بین المللی شدن آموزش عالی

پنل 5 - جهان متحول، دانشگاه ایرانی

پنل 6- آینده مالیه آموزش عالی

پنل 7- آینده گسترش آموزش عالی

پنل 8- آینده ارزشیابی کیفیت در آموزش عالی ایران

پنل 10- جذب دانشجو در آموزش عالی غیرانتفاعی

پنل 11- پنل یازدهم: تأملی درباره شاخص‌های کمّی و کیفی روند علم در ایران؛ برای درکی بهتر از آیندۀ آن

پنل 12 - ضرورت تمرکززدایی و آینده حکمروایی خوب در آموزش عالی با تأکید بر ظرفیت‌های خودتنظیمی مناطق در کشور و آمایش منطقه‌ای سرزمین

پنل 13- شبکه منطقه‌ای دانشگاه‌ها در کشور، ضرورت تفویض اختیار ساختاری به مناطق دانشگاهی و ارتقای سطح خود تنظیمی مناطق و استقلال دانشگاهی

پنل 14- آینده برنامه ملی ایران برای بازاندیشی یادگیری مداوم در بستر برنامه کار ۲۰۳۰ برای توسعه پایدار

پنل 15 - آینده‌اندیشی سیاست‌های بومی‌گزینی در پذیرش دانشجو و پیامدهای آن

 

 کلمات و عبارات کلیدی: آینده پژوهی آموزش عالی، آینده نگاری، آینده اندیشی، فراستخواه، میز آینده پژوهی آموزش عالی، خزائی

 

منابع:

خزائی، سعید؛ حسینی گلکار، مصطفی (1394). جستارهایی در باب آینده پژوهی، انتشارات مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.

فراستخواه، مقصود (1392). برنامه ریزی مبتنی بر آینده اندیشی در آموزش عالی، فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی.