شنبه, ۰۵ فروردین ۱۳۹۶

 

تنها اصل تغییرناپذیر در دنیای امروزی، تغییر است. تردیدی نیست که جهان آینده، جولانگاه تغییرات، تحولات و ناپایداری‌هاست و تنها کسانی یارای ایستادگی در برابر تندباد رویدادها و حوادث را دارند که به شیوه‌ای کنشگرانه و پیش‌دستانه به پیشواز تغییر بشتابند و حتی خود، عامل و کنشگر تغییرهای مطلوب باشند. ماندگاری و توسعه در جهان فرارو، نیازمند کشف و شناسایی پیش‌دستانه رویدادها و معماری جهان مطلوبی است که می‌تواند خاستگاه و زادگاه آرمان‌های یک سازمان یا ملت باشد. دستیابی به این توانمندی، نیازمند چیرگی بر دانش راهبردی آینده‌پژوهی و کاربست آن در عرصه عمل و رقابت‌های آینده است. حرکت و طی طریق در این محیط ابهام و دودلی جز با رازگشایی از رویدادهای در حال شکل‌گیری، امکان‌پذیر نخواهد بود. بی‌سبب نیست که اینک دانش آینده‌پژوهی، عمده‌ترین مغز افزار و دست‌افزار در قلمرو تصمیم سازی و رقابت‌های گوناگون است. با توجه به شرایط بسیار پیچیده در جهان به‌شدت رقابتی، متغیر، آشوبناک و با دگرگونی‌های گسسته، دانشگاه‌های پیشرو جهان، رویکرد دانشگاه پژوهی و آینده‌پژوهی را در کانون برنامه‌ریزی‌های خود قرار داده‌اند. دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی ایران نیز به‌مثابه نهادهایی هوشمند، خودتنظیم و خود راهبر، راهی جز سوق دادن برنامه‌ریزی‌های خود به سمت الگوی آینده‌اندیشی و آینده‌نگاری راهبردی در پیش ندارند.

از سوی دیگر، اهمیت تصمیم‌گیری در اداره سازمان‌ها بر کسی پوشیده نیست، به‌طوری‌که‌ سازمان را شبکه تصمیم و مدیریت را عمل تصمیم‌گیری نامیده‌اند. امروزه‌ تصمیم‌های مدیریتی صرفاً نمی‌توانند بر نبوغ، شهود و قضاوت شخصی افراد متکی باشند، بلکه باید بر پایه بررسی‌ها و نتایج پژوهش‌های علمی، مدل‌ها و الگوهای شبیه‌ساز و پیش‌بین، آمار و اطلاعات و تحلیل‌های آماری تردیدناپذیر، سیستم‌های پشتیبان تصمیم، سیستم‌های برنامه‌ریزی و آینده‌نگاری استوار شوند. ازآنجاکه بیشتر مدیران، غالباً دچار روزمرگی، محافظه‌کاری و اشتغالات فراوانی هستند که فرصت تفکر، حل مسئله و تصمیم‌گیری به شکل مطلوب را به آن‌ها نمی‌دهد و اصولاً یک مدیر قادر به درک و تجزیه‌وتحلیل همه مسائل، موقعیت‌ها و فرصت‌ها نیست؛ بنابراین، وجود یک نهاد مشاوره‌ای حرفه‌ای با فعالیت جمعی از افراد خبره در زمینه‌های مختلف برای کمک به تصمیم‌گیری، تصمیم سازی و برنامه‌ریزی در یک دانشگاه در شرایط پویا، پیچیده و رقابتیِ آموزش عالی در جهان امروز، یکی از ابزارهای حیاتی مدیریت راهبردی بوده که اگر کارآمد باشد یک مزیت راهبردی برای دانشگاه محسوب خواهد شد و قادر خواهد بود علاوه بر گشودن گره مشکلات سازمانی، ضعف سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌ها را بپوشانند.

به بیان ساده می‌توان واحد «دانشگاه پژوهی و مطالعات راهبردی» را نهادی برای مشاوره به مدیران برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، تصمیم سازی و تصمیم‌گیریِ مؤثر برایرشد و توسعه هدفمند و هوشمندانه دانشگاه در راستای مأموریت گرایی و دستیابی به مزیت رقابتی و رفع مشکلات با استفاده از ایده‌ها و پژوهش‌های نو و بدیع دانست؛ به‌گونه‌ای که می‌توان آن را به‌منزله پلی میان دانش و اجرا نام‌گذاری کرد.

آموزش عالی در ایران با مشکلات و بحران‌های متعددی دست‌به‌گریبان است. یکی از ابعاد این موضوع آن است که باوجود رشدی کمی و سیطره کمیت در برخی از زمینه‌ها طی سال‌های اخیر، به لحاظ کیفی با بسیاری از استانداردهای استقراریافته در نظام‌های آموزش عالی توسعه‌یافته در جهان، فاصله زیادی دارد. یکی از مصادیق و درعین‌حال دلایل افت کیفیت در آموزش عالی کشور، توسعه‌نیافتگی سازمانی دانشگاه‌ها در ایران است. این توسعه‌نیافتگی را می‌توان هم در ابعاد کلان آن مانند ضعف‌های مربوط به استقلال دانشگاهی، آزادی علمی، فرهنگ اجتماع علمی و منابع انسانی، ملاحظه کرد و هم به نشانگان خرد، تفصیلی و عینی آن پرداخت. یکی از این ابعاد عینی و عملیاتی، فقدان نهادینه شدن دانشگاه پژوهی در دانشگاه‌های ایران است. نهاد دانشگاه پژوهی، یکی از نهادهای مهم دانشگاه برای دستیابی به اهداف نظام‌های دانشگاهی است که در بسیاری از کشورها ضرورت ایجاد و استقرار آن درک شده و به‌عنوان ابزاری مؤثر در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی، تصمیم سازی دانشگاهی، آینده‌نگری و پاسخگویی عمومی تلقی می‌شود. لذا ازآنجایی‌که کشور در راستای تحقق توسعه دانش‌بنیان حرکت می‌کند، دانشگاه به‌عنوان محوری‌ترین نهاد تولید دانش، در توسعه این امر حیاتی، نقشی برجسته و پایه‌ای دارد و در این راستا، واحد دانشگاه پژوهی می‌تواند در بهینه‌سازی کارکردها و فرایندهای دانشگاهی نقش ایفا کند. در ایران این ضرورت مغفول مانده و نیازمند بذل‌توجه و کارهای جدی است (نعمتی و دیگران، 1393).

قائم‌مقام وزیر علوم در مراسم تجلیل از پژوهشگران برتر موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی با تأکید بر انجام پژوهش‌های کاربردی، در مورد لزوم تأسیس دفاتر دانشگاه پژوهی در نظام آموزش عالی، عنوان کرده است: «ضرورت دارد با شناسایی عوامل بازدارنده پیشرفت و توسعه کشور، به رفع آن‌ها کمک کرد و در این مسیر باید تأثیر پژوهش‌گران در تصمیم‌‌گیری‌ها بیشتر شود. موضوع دانشگاه پژوهی، یک امر ضروری است و برای نهادینه شدن روش‌های اجرایی آن، راه‌اندازی دفاتر دانشگاه پژوهی به‌عنوان دستیاران نظام دانشگاهی کشور می‌تواند به مدیران، آموزش‌ها و روش‌های اجرایی مناسبی را ارائه کند» (خبرگزاری مهر، 2/10/1394).

 

نمونه پرسش‌هایی که می‌توان توسط دانشگاه پژوهی، پاسخ‌های مناسب و مطلوبی، ارائه کرد. کلیک فرمایید

 

 نعمتی در تعریفی که دارای انطباق با شرایط و اقتضائات خاص دانشگاه‌های کشور است، دانشگاه پژوهی را شامل فرایند گردآوری و بهره‌گیری از داده و اطلاعات و انجام پژوهش‌های هدفمند به‌منظور شناسایی و رفع مسائل دانشگاهی و مشاوره به مدیران جهت اتخاذ سیاست‌ها، برنامه‌ها و تصمیمات اثربخش در راستای بهبود درونی دانشگاه و همچنین برقراری ارتباط پویا با محیط و ارائه خدمات مطالعاتی، تحقیقاتی و مشاوره‌ای اثربخش به مشتریان چندگانه در راستای ارتقای پاسخگویی بیرونی دانشگاه تعریف می‌نماید (نعمتی و دیگران، 1393).

در ارتباط با نقشها و کارویژه های دانشگاه پژوهی در دانشگاهها، ولکواین (1999) الگوی جامعی تحت عنوان الگوی نقشهای چهارگانه دانشگاه پژوهی در دانشگاهها، ارائه نموده است.  والکواین در این الگو، نقشهای دانشگاه پژوهی را در قالب ماتریسی متشکل از دو محور یا پیوستار ارزیابی و مدیریتی ترسیم نموده است. در این ماتریس، نقشهای دانشگاه پژوهی در پیوستار ارزیابی از کارکرد بهبود درونی تا پاسخگویی بیرونی و در پیوستار مدیریت از سطوح اداری تا سطوح دانشگاهی مطرح شده است. بنابراین، چهار نقش یا کارویژه دانشگاه پژوهی در دانشگاه به ترتیب مشتمل بر: الف) مرجعیت اطلاعاتی و تصمیم سازی، ب) مسئله گشایی و راه حل یابی، ج) تحلیل سیاستها و راهبردها، د) ارزشیابی و پژوهشگری، تعریف شده است. در نقش مرجعیت اطلاعاتی و تصمیم سازی، دانشگاه پژوه اجتماع دانشگاهی را در زمینه آمار پذیرش دانشگاه، ثبت نام، اعضای هیئت علمی و مدارک دانشگاهی، اعطا شده و سایر موارد مشابه، خدمات آموزشی و مشاوره ای، ارائه می دهد. در نقش مسئله گشایی و راه حل یابی، متخصص واحد دانشگاه پژوهی، وضعیت موجود دانشگاه را به طور دقیق تعیین نموده و مطلوب ترین وضعیت را با تأکید بر ظرفیتها و توانمندیهای دانشگاه، ترسیم می کند. آنچه مورد تأکید است، ایفای این نقش در کمک به دریافت بودجه و روابط متقابل با دولت است تا تصویر مثبتی از دانشگاه ارائه شود. در نقش تحلیل سیاستها و راهبردها، دانشگاه پژوه به عنوان یک تحلیلگر یا مشاور، خدمات پشتیبانی لازم در زمینه بهینه سازی فرایند سیاستگذاری، برنامه ریزی و تخصیص منابع را به مدیران دانشگاهی ارائه می نماید. در نهایت، متخصص واحد دانشگاه پژوهی در نقش ارزشیابی و پژوهشگری بی طرفانه، به مطالعه کیفیت خروجی های دانشگاه و گزارش دهی عملکرد این نهاد برای مخاطبان خارج از دانشگاه می پردازد (نعمتی و دیگران، 1394).

به‌زعم هاموند، نقش‌ها و عملکرد دانشگاه پژوهی در هزاره جدید، کلید موفقیت و پیشرفت دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و توسعه پایدار محسوب می‌شود (هاموند، 2009: 80؛ نقل در امین بیدختی و دیگران، 1391).

یک تعریف جامع از دانشگاه پژوهی عبارت است از: فرایند نظام‌یافته پژوهش‌ها و ارزشیابی‌های منظم تمامی فرایندها، برنامه‌ها، عملکردها، منابع و اثربخشی واحدهای سازمانی که در یک دانشگاه یا مؤسسه آموزش عالی پژوهشی یا فناوری با مرکزیت یک واحد رسمی دانشگاه پژوهی از طریق جلب مشارکت سایر واحدها یا گروه‌های اعضای هیئت‌علمی، کارشناسان و دانشجویان به‌منظور گردآوری و سازمان‌دهی داده‌ها، پردازش و تحلیل به هنگام داده‌ها، تولید و تفسیر دانش و اطلاعات و تقدیم گزارش‌ها و توصیه‌های سنجیده به هیئت‌رئیسه، مدیران میانی و اجرایی و سایر مخاطبان درون و برون دانشگاهی برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری‌های راهبردی و عملیاتی در راستای اعمال مدیریت دانایی محور در نظر می‌گیرد (ساکتی، 1384: 6؛ نقل در امین بیدختی و دیگران، 1391).

واحد دانشگاه پژوهی، چهار نقش اساسی بر عهده دارد که عبارت‌اند از: جمع‌آوری، تجزیه‌وتحلیل و انتشار اطلاعات، مهندسی اطلاعات، طراحی و تسهیل فرایند برنامه‌ریزی دانشگاهی، مشاوره در تصمیم‌گیری‌های دانشگاهی (امین بیدختی و دیگران، 1391).

به‌طورکلی، می‌توان عنوان کرد، دانشگاه پژوهی، ماهیتی پژوهشی دارد که هدف اصلی آن مشاوره به مدیران با رویکرد مبتنی بر سازوکارهای علمی و حرفه‌ای در خصوص سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیریِ مؤثر است و مبنای این امر، جمع آوری و تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات، مدلسازی و مهندسی اطلاعات است. مشارکت فعالانه پژوهشگران و اعضای هیئت‌علمی در طرح‌های پژوهشی کاربردی مرتبط با راهبردهای سازمانی، جزو اهداف بعدی است که در یک فرایند سیستمی و کل‌نگر مبتنی بر تفکر راهبردی، به رشد و توسعه هدفمند و هوشمندانه دانشگاه در راستای مأموریت گرایی و دستیابی به مزیت رقابتی، کمک می‌نماید.

در نهایت برای تحقق دانشگاه پژوهی و اسقرار این واحد در دانشگاههای کشور باید متناسب با زمینه و مقتضیات خود دانشگاهها اقدام نمود. از سوی دیگر، با عنایت به مزایای متعدد مفهوم و واحد دانشگاه پژوهی برای نهاد دانشگاه، پیشنهاد می شود که از طریق بهینه کاوی تجارب موفق بین المللی در این زمینه، و همچنین مدنظر قرار دادن شرایط و اقتضائات خاص دانشگاههای کشور به منظور بهره گیری از آن، در راستای راه اندازی و توسعه واحد فوق در نظام آموزش عالی کشور سیاستگذاریها، برنامه ریزیها و اقدامات مقتضی صورت پذیرد (نعمتی و همکاران، 1394).

پیش نویس شیوه نامه تشکیل و فعالیت دفتر دانشگاه پژوهی و مطالعات راهبردی دانشگاه نیشابور


امین بیدختی، علی اکبر؛ نعمتی، محمدعلی؛ زارع، مریم (1391). ضرورت ایجاد واحد دانشگاه پژوهی در دانشگاههای اسلامی ایران، فصلنامه مدیریت در دانشگاه اسلامی، شماره 1، صفحات 90-113.

نعمتی، محمدعلی؛ موسوی امیری، سید طیبه؛ خسروی، محبوبه (1394). دانشگاه پژوهی، رهیافتی نو در راستای توسعه ارتباط دانشگاه و صنعت، نشریه صنعت و دانشگاه، شماره‌های 25 و 26.

نعمتی، محمدعلی؛ موسوی امیری، سیده طیبه (1394). تبیین مدل علی چالشهای تحقق دانشگاه پژوهی در دانشگاههای تخصصی کشور (موردکاوی: دانشگاه علامه طباطبایی)، فصلنامه نوآوری و ارزش آفرینی، شماره 7، صفحات 19-32.

تسلیمی، محمدسعید (1394). لزوم تأسیس دفاتر دانشگاه پژوهی در نظام آموزش عالی، سخنرانی. به نقل از خبرگزاری مهر (2/10/1394).

 

پژوهشهای دانشگاه پژوهی:

شکیبایی، زهره؛ قورچیان، نادرقلی؛ خلخالی، علی (1388). ارائه مدلی برای ایجاد دانشگاه پژوهی در نظام آموزش عالی ایران، فصلنامه رهبری و مدیریت آموزشی، شماره 9، صفحات 69-84.

نعمتی، محمدعلی؛ موسوی امیری، سیده طیبه (1394). تبیین مدل علی چالشهای تحقق دانشگاه پژوهی در دانشگاههای تخصصی کشور (موردکاوی: دانشگاه علامه طباطبایی)، فصلنامه نوآوری و ارزش آفرینی، شماره 7، صفحات 19-32.

امین بیدختی، علی اکبر؛ نعمتی، محمدعلی؛ زارع، مریم (1391). ضرورت ایجاد واحد دانشگاه پژوهی در دانشگاههای اسلامی ایران، فصلنامه مدیریت در دانشگاه اسلامی، شماره 1، صفحات 90-113.

نعمتی، محمدعلی؛ موسوی امیری، سیده طیبه؛ خسروی، محبوبه (1394). دانشگاه پژوهی، رهیافتی نو در راستای توسعه ارتباط صنعت و دانشگاه، نشریه صنعت و دانشگاه، شماره های 25 و 26.

امین بیدختی، علی اکبر؛ زارع، مریم؛ نعمتی، محمدعلی (1389). دانشگاه پژوهی، ضرورتی مغفول مانده در راستای تقویت همکاریهای دانشگاه و صنعت، نشریه صنعت و دانشگاه، شماره های 9 و 10.