یکشنبه, ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۶

 

در عصری که با تعابیری همچون عصر دانش، عصر اطلاعات، عصر جهانی‌شدن‌ها، عصر سیستم‌ها، عصر پیچیدگی، عصر خردورزی، عصر گسست‌ها؛ عدم تداوم‌ها؛ ناپیوستگی‌ها و دانایی محوری از آن یاد شده و آهنگ تغییرات افزایش می‌یابد، پیچیدگی مسائلی که در برابر ما قرار دارند نیز افزایش پیدا می‌کند. مواجهه با این پیچیدگی‌ها، نیازمند تفکری پویا، راهبردی و سیستمی است که بتواند در تطابق با این تغییرات و سازگاری با آن به‌موقع عمل نماید. تغییرات و تحولاتی که در چند دهه اخیر در تمامی شئون علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جوامع بشری پدیدار شده است، بیش‌ازپیش بر اهمیت نقش نظام‌های آموزشی خصوصاً آموزش عالی و دانشگاه‌ها افزوده است، به‌طوری‌که به تعبیر راولی، «امروزه تغییر برای آموزش عالی و مؤسسات آن، نه یک فرصت، بلکه یک ضرورت است». چالش‌های جدید و محیط در حال تغییر، موضوع توجه به «برنامه‌ریزی راهبردی»، «تفکر برنامه‌ریزی» و «توسعه و مدیریت آموزش عالی» را بیش‌ازپیش مورد تأکید قرار داده است. همگامی با این تغییرات، مستلزم درک پدیده‌های تغییر سریع، رقابت‌پذیری، عدم قطعیت و افزایش خطر از دست رفتن بقای سازمانی است. مدیریت دانشگاهی، با پذیرفتن پیچیدگی و پویایی سیستم دانشگاه در حکم سیستمی زنده، باید به‌طور دائم در پی درک حالاتی باشد که دانشگاه به خود می‌گیرد تا بتواند وضعیت آن را با توجه به شرایط پیرامونی و درونی آن، در جهت اثربخشی و موفقیت بیشتر بهبود بخشد. به این دلیل برای روبه‌رو شدن و مواجهه با چالش‌ها، لازم است در ساختار و محتوای دانشگاه‌ها و سازمان‌های دانشگاهی، تفکر مجدد کرد و پیچیدگی آن را فهمید. مطالعات تطبیقی آموزش عالی نشان می‌دهد؛ دانشگاه‌هایی موفق‌اند که از یک نظام چرخه زندگی دانشگاهی، یعنی نظام برنامه‌ریزی و توسعه، نظام نگهداری و ارزشیابی و اعتبارسنجی و نظام تولید و توزیع برخوردار باشند. همچنین دانشگاه‌های موفق دارای ویژگی‌هایی هستند که آن‌ها را از سایر دانشگاه‌ها متمایز می‌کند. یکی از این ویژگی‌ها، پایه‌گذاری نگرش و فلسفه پایدار و سازگار در قالب یک برنامه است (مقدمه سند برنامه راهبردی دانشگاه حکیم سبزواری).

 

به‌منظور آشنایی با اصطلاحات راهبردی، به تعریف این مفاهیم در ادامه اشاره می‌شود:

برنامه ریزی، فرایندی است که بر اساس تحلیل مأموریت اجتماعی و اقتصادی دانشگاه و ارزیابی محیط داخلی و خارجی آن اجرا می شود تا به اهداف تعریف شده دست یابد. برنامه، بیانیه مکتوب دانشگاه است از انچه که باید انجام شود و چگونه باید انجام شود. راهبرد نیز ابزاری برای دانشگاه است تا بتواند مزیت رقابتی و جایگاهش در محیط را بیابد (باقری نژاد، 1389).

تفکر راهبردی: توان آینده‌نگری، شناسایی محیط و برنامه‌ریزی اثربخش برای موفقیت در آینده را تفکر راهبردی گویند؛ برنامه‌ریزی راهبردی: فرا گرد تدوین راهبردهای جامعی که بتواند برای سازمان نوعی مزیت رقابتی در محیط ایجاد کند، برنامه‌ریزی راهبردی نامیده می‌شود؛ مدیریت راهبردی: فرا گرد تدوین راهبرد و اجرای آن به‌منظور کسب هدف‌های بلندمدت سازمان را مدیریت راهبردی گویند (رضائیان، 1386: 266).

برنامه‌ریزی راهبردی در دانشگاه، فرایند رسمی طراحی‌شده برای کمک به دانشگاه در شناسایی و حفظ همسویی کامل با مهم‌ترین مؤلفه‌های محیطی است که در آن فعالیت دارد. این محیط شامل اکوسیستم آموزشی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فناورانه هم در داخل و هم در خارج دانشگاه است.

 یکی از تفاوت‌های عمده بین برنامه‌ریزی متداول و برنامه‌ریزی راهبردی این است که برنامه‌ریزی سنتی و متداول به‌سوی مسائل و مشکلات مبتنی بر درک و شناخت فعلی و بر تفکر درون‌نگر استوار است. برنامه‌ریزی راهبردی، نیازمند درک و شناخت ماهیت موضوع و سپس یافتن پاسخ مناسب؛ به عبارتی بر تفکر برون‌گرا استوار است. برنامه‌ریزی درازمدت، پیش‌بینی از حال و یا تصویری از گذشته است. درحالی‌که برنامه‌ریزی راهبردی بر اساس روندهای پیش‌بینی‌شده آینده و داده‌ها و مفروضات رقابتی شکل می‌گیرد. پیشران برنامه‌ریزی درازمدت، عدد و رقم است؛ درحالی‌که پیشران برنامه‌ریزی راهبردی، ایده و بیشتر کیفی بودن است. قصد برنامه‌ریزی راهبردی این است که چشم‌انداز و بینش روشن و شفافی از سازمان ارائه کند (باقری نژاد، 1389).


یافته‌های تحقیق یمنی و صالحی (1393) با عنوان «از برنامه‌ریزی راهبُردی تا طراحی سازگار شونده در دانشگاه»، نشان می‌دهد که مهم‌ترین تغییرات مفهومی برنامه‌ریزی راهبردی از سال‌های 2000 به بعد، مفاهیم زیر هستند: 1- برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاهی از نوع تأمل پذیر است؛ 2- آینده‌نگری به‌صورت اکتشافی است؛ 3- برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاهی، مشارکتی است؛ 4- برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاهی، خودسازمان‌ده است؛ 5- برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاهی، پیچیده نگر است؛ 6- برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاهی، تکاملی است؛ 7- برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاهی، بدیهه پرداز و نوآور است؛ 8- برنامه‌ریز راهبردی دانشگاهی، مانند یک هنرمند عمل می‌کند و خلاقیت، نقش اساسی در درک وضعیت دانشگاه و یا پاسخگویی به چالش‌های درونی و بیرونی آن دارد (یمنی و صالحی، 1394).

 

فواید برنامه‌ریزی راهبردی برای دانشگاه‌ها

اجرای فرایند برنامه‌ریزی راهبردی، فوایدی برای دانشگاه در بر دارد؛ چارچوبی را برای تعیین جهت حرکت دانشگاه به‌منظور دستیابی به آینده مطلوبش فراهم می‌کند؛ چارچوبی برای دستیابی به مزیت رقابتی تبیین می‌کند؛ موجب می‌شود که تمامی واحدهای دانشگاه با همدیگر به‌سوی تحقق اهداف، همکاری و مشارکت کنند؛ بینش، نگرش و چشم‌انداز مشارکت‌کنندگان و ذینفعان کلیدی را توسعه می‌دهد و آن‌ها را ترغیب می‌کند که به‌طور خلاقانه در مسیر راهبردی دانشگاه، عمل کنند؛گفتمان بین ذینفعان و مشارکت‌کنندگان را موجب می‌شود و سبب بهبود درک و شناخت آنان از چشم‌انداز دانشگاه و گسترش حس مالکیت بر برنامه راهبردی و تعلق به دانشگاه می‌شود؛ دانشگاه را با محیط آن همسو می‌کند؛ موجب می‌شود که دانشگاه، اولویت‌هایش را شناسایی و تعیین کند (باقری نژاد، 1389).

 

مفهوم برنامه ریزی توسعه دانشگاهی

دانشگاه، نظامی پیچیده است و در عین اینکه بر پیرامون نزدیک و دور خود تأثیر می‌گذارد، از آنها نیز تأثیر می‌پذیرد. هر نوع اقدام مدیریتی راجع به پدیده‌های دانشگاهی بدون توجه به چنین ارتباطی نمی‌تواند سازگاری نظام دانشگاهی را به وجود آورد. مفهوم توسعه، در برنامه‌ریزی توسعه دانشگاهی، به قرار دادن دانشگاه در متن آن (تأثیرپذیری دانشگاه از عوامل محیطی و تأثیرگذاری آن بر پیرامون) توجه دارد. برنامه‌ریزی توسعه دانشگاه، توسعه دانشگاه را بدون توجه به واقعیات در حال تغییر محیط دور و نزدیک آن و رسالت های اصلی آن حقیقت‌جویی و فضیلت طلبی ممکن نمی‌داند، بلکه برنامه‌ریزی دانشگاهی (ایجاد تغییرات در دانشگاه در جهت سازگاری آن با پیرامون) را در شناخت دانشگاه، شناخت پیرامون آن و درک تعامل آن دو عملی می‌داند. بدین ترتیب، باید «توسعه» به معنی اقتباس و تداوم آنچه دیگران، مثلاً دانشگاه‌های کشورهای صنعتی، انجام می‌دهند، نقد و بر اساس توان سازگاری دانشگاه با اوضاع محیطی خاص دانشگاه به آن توجه شود (یمنی، 1388)؛ بنابراین، در اینجا، توسعه به معنی وجود برخی مراحلی است که ضرورتاً باید از آن گذر کرد مانند دانشگاه آموزشی، دانشگاه پژوهشی، دانشگاه بین‌المللی و ...؛ و نظیر چنین برداشت های اقتباس گونه‌ای نیست، بلکه به معنی وضعیتی در نظر گرفته می‌شود که در آن، انسان‌ها (مدیران) بر اساس انسان های دیگر (هیئت‌علمی، کارکنان، دانشجویان و ...) خود را با محیط جامعه محلی، منطقه‌ای و جهانی سازگار می‌کنند. چنین نگاهی به برنامه‌ریزی دانشگاهی خطی نیست (یمنی، 1388).

یمنی (1388)، برنامه ریزی توسعه دانشگاهی را اینگونه توصیف می کند: برنامه­ ریزی توسعه­ ی دانشگاهی نوعی برنامه­ ریزی که در جهت تشخیص توانمندی­ها و کاستی­ های سازمان دانشگاه از طریق شناسایی وضعیت گذشته و موجود سیستم دانشگاهی عمل می­کنند و خطوط کلی آینده­ ی دانشگاه را بر اساس تشخیص وضعیت دانشگاه ترسیم می­ کند. با این توضیح می­ توانیم بگوییم که برنامه­ ریزی توسعه ­ی دانشگاهی فرآیندی است پیش نگر، هنجاری و واکنشی بر اساس پس خوراندی کنش گر و کنش زا و چنین پس خوراندی در سازمان دانشگاه ایجادکننده‌ی واکنش­های متنوع، مولد اطلاعات، مبین وضعیت موجود، هدایت­گر و استراتژی زا است.

برای هنجارهای واقع‌گرایانه (وضع مطلوب) لازم است از گذشته و حال دانشگاه، شناخت به‌دست آورد. آشنایی با حوزه‌های انسان‌شناسی، فرهنگ شناسی، مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی اجتماعی، کمک بزرگی برای درک زمینه‌هایی است که در بستر آنها، وضع گذشته و موجود دانشگاه شکل گرفته است. چنین رویکردی به انعطاف در هنجارها و دنبال کردن اهدافی منجر می‌شود که با زمینه‌های موجود متناسب باشد. در ارائه الگوی مطلوب از دانشگاه، تأمل و تعمق در وضع موجود دانشگاه از ضروریات است. رابطه دیالکتیکی بین وضع موجود و وضع گذشته دانشگاه با جستجوی چرایی و درک ریشه‌های وضع موجود برای ترسیم آینده دانشگاه (وضع مطلوب)، لازم است. به‌عبارت‌دیگر، اهداف همواره بعد هنجاری دارند، ولی برای اینکه قابلیت تحقق داشته باشند، لازم است به بعد شناختی وضع موجود متصل باشد و بر اساس آن ساخته شود. در برنامه‌ریزی توسعه دانشگاهی، لازم است ارتباطات وضع گذشته و وضع موجود و نیز آینده دانشگاه بررسی شود (یمنی، 1382: 87).

 مهمترین موضوعات کانونی در آینده نظام علمی و آموزش عالی کشور (برگرفته از پنل دوم میز آینده پژوهی آموزش عالی)

 

باقری نژاد، جعفر (1389). برنامه ریزی راهبردی در مؤسسات آموزش عالی یک ضرورت یا انتخاب: مطالعه تطبیقی و تحلیل نیاز، فصلنامه برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره 2، صفحات 112-83.

دلانتی، جرارد (1386). دانش در چالش، ترجمه علی بختیاری زاده، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

رضائیان، علی (1386). مبانی سازمان و مدیریت. تهران: انتشارات سمت.

سند برنامه راهبردی دانشگاه حکیم سبزواری (1395).

یمنی دوزی سرخابی، محمد. (1382 الف). برنامه‌ریزی توسعه دانشگاهی (نظریه‌ها و تجربه). انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

یمنی دوزی سرخابی، محمد. (1382 ب). درآمدی بر بررسی عملکرد سیستم‌های دانشگاهی. انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

یمنی دوزی سرخابی، محمد (1388). برنامه ریزی توسعه دانشگاهی؛ حوزه ای میان رشته ای، فصلنامه مطالعات میان رشته ای در علوم انسانی.

یمنی دوزی سرخابی، محمد؛ صالحی، منیره (1393). از برنامه‌ریزی راهبردی تا طراحی سازگار شونده در دانشگاه، فصلنامه انجمن آموزش عالی ایران، سال ششم، شماره سوم، ص 1-29.

یمنی دوزی سرخابی، محمد و ترک‌زاده، جعفر (1387) بررسی وضعیت برنامه‌ریزی توسعه دانشگاه‌های دولتی در ایران، فصلنامه انجمن آموزش عالی ایران، سال اول، شماره 4، بهار 1388.

 

اسناد راهبردی چند دانشگاه دولتی ایران:

سند چشم انداز دانشگاه تهران

سند راهبردی دانشگاه صنعتی شریف - جلد اول

سند راهبردی دانشگاه صنعتی شریف - جلد دوم

سند چشم انداز و برنامه راهبردی دانشگاه فردوسی مشهد

سند راهبردی دانشگاه صنعتی امیرکبیر

سند راهبردی دانشگاه کاشان

سند راهبردی دانشگاه گیلان

سند چشم انداز دانشگاه حکیم سبزواری

سند راهبردی دانشگاه حکیم سبزواری

سند راهبردی دانشگاه بوعلی سینا همدان

سند راهبردی دانشگاه شیراز

برنامه راهبردی و عملیاتی دانشگاه شیراز

سند راهبردی دانشگاه زنجان

سند راهبردی دانشگاه خلیج فارس

برنامه راهبردی دانشگاه جهرم

برنامه راهبردی توسعه دانشگاه تفرش

برنامه راهبردی مرکز آموزش عالی اقلید

برنامه راهبردی مرکز آموزش عالی ممسنی

برنامه راهبردی مرکز آموزش عالی استهبان

چشم انداز و برنامه راهبردی دفتر نظارت و ارزیابی دانشگاه حکیم سبزواری

برنامه جامع تحول اداری دانشگاه فردوسی مشهد

منطقه بندی دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشور (مناطق 9 گانه) - 1394