جمعه, ۰۲ تیر ۱۳۹۶

 

برنامه‌ریزی مبتنی بر آینده نگاری و آینده‌اندیشی در دانشگاه‌ها

به‌زعم فراستخواه (1392)، صورت‌بندی‌های جدید و ناپیوسته گفتمانی و مسئله‌های نوظهور در آموزش عالی، عبارت‌اند از: کالایی شدن، رفتارهای مبادله‌ای و ارزش‌های بازاری در دانشگاه، بحث‌انگیز شدن مفهوم دانشگاه همچون مکان جستجوی بی‌طرفانه حقیقت، تفرق اجتماع علمی، بحث‌انگیز شدن دانشگاه به‌منزله نهاد ملی، میان رشته‌ها، علم سبک، علم پسا نرمال، شبکه/کنشگر، زنانه شدن، تنش‌های سیاسی، هویت‌های جنسیتی، قومیتی و سیاسی در جمعیت دانشجویی، محیط های جدید یاددهی-یادگیری، مرگ فاصله، بازیگران جدید و زیادشدن دست‌ها در آموزش عالی، کاهش منابع عمومی و دولتی، نسل جدید هیئت‌علمی، فیزیک زدایی از دانشگاه، ابر دانشگاه‌ها، تنوع نهادها و روش‌ها، هژمونی کشورهای انگلیسی‌زبان، مسئله کیفیت، بحث زوال سنت‌ها و هنجارهای علم نرمال، بحث زوال زندگی دانشگاهی، بحث زوال سنت‌های آموزش دانشگاه، دوره‌های نوبت دوم، دولت از در می‌رود و از پنجره می‌آید، آموزش عالی فرامرزی، فوق پیچیدگی، آشوب و عدم قطعیت و تحولات پارادایمی/گفتمانی مانند چرخش از استاد محوری به یادگیرنده محوری، خروج علم از انحصار دانشگاه، دانشگاه کارآفرین و ... .

با توجه به شرايط بسيار پيچيده در جهان به شدت رقابتي و با دگرگوني هاي گسسته، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالي ايران به مثابه نهادهايي هوشمند، خودتنظيم و خود راهبر راهي جز سوق دادن برنامه‌ریزی‌های خود به سمت الگوي آینده‌اندیشی و آینده‌نگاری راهبردي در پيش ندارند. آینده‌اندیشی قبل از هر چيز رويکرد معرفت‌شناختی نوپديدي به برنامه‌ریزی است. در آینده‌اندیشی، آینده‌های بديل به‌صورت چهار مرحله ممکن، باورپذير، محتمل و مرجح سطح‌بندی می‌شوند. دانشگاه‌های پيشرو جهان رويکرد آینده‌پژوهی را در کانون برنامه‌ریزی‌های خود قرار داده‌اند (فراستخواه، 1392).


فراستخواه (1392)، نوع پیشران‌هایی که عوامل شکل‌دهنده به آینده دانشگاه ایرانی محسوب می‌شوند را به این صورت فهرست کرده است: پیشران‌هایی که به مدیریت دانشگاه مربوط می‌شوند شامل: 1. خود آیینی، خود راهبری و خودتنظیمی دانشگاه؛ 2. مقررات زدایی و سلسله‌مراتب زدایی در دانشگاه و تحول ساختاری آن در جهت تسهیلگری، مشارکت و تعامل؛ 3. استقرار نظام مؤثری در دانشگاه برای جلب اعتماد، انگیزش و مشارکت دانشگاهیان؛ 4. استقرار نظام تضمین کیفیت در دانشگاه برای افزایش توان علمی اعضای هیئت‌علمی از طریق نهادمند شدن رشد و بالندگی مداوم آنها، ارتقای کیفیت یاددهی و یادگیری در دانشگاه از طریق تحول در شیوه‌ها و فرایندهای یاددهی و یادگیری و افزایش توان علمی دانش‌آموختگان و ارتقای دانش، مهارت‌ها، شایستگی‌ها و کارآفرینی آنها. پیشران‌هایی که به مؤلفه‌های مختلف محیطی دانشگاه مربوط می‌شوند: الف. اقتصاد: 1. سرمشق ریاضت های مالی مانند کسب منابع اختصاصی از طریق خدمات تخصصی به جامعه و تنوع در منابع مالی و درآمدهای دانشگاه؛ 2. نحوه مواجهه دانشگاه با فرایندهای نوظهور اقتصاد دانش مانند کالایی شدن علم و آموزش عالی/جابه‌جایی از نیاز به تقاضا، تجاری شدن دانش، پارادایم نوین دانشگاه کارآفرین، تعاملات و توافقنامه‌های دانشگاه با دنیای صنعت و خدمات، فلگ شیب‌ها و ... و چالاکی در ارائه خدمات تخصصی به جامعه و جهان کار و اجتماع محلی. ب. فناوری: 1. فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ 2. مجازی شدن؛ 3. رسانه‌ای شدن؛ 4. بازیگران جدید در آموزش عالی مانند مراکز مجازی آموزش عالی و محیط های نوین یادگیری؛ 5. جریان آزاد مبادله اطلاعات و دانش و معنا. ج. سیاست: 1. تحولات حوزه حکمرانی مانند تمرکززدایی، تفویض اختیار و استقلال دانشگاهی؛ 2. عدم سیطره سیاست و ایدئولوژی دولتی و رسمی بر آموزش عالی و نظام علمی، سیاسی نشدن پست ریاست دانشگاه؛ 3. مدیریت حرفه‌ای دانشگاه و شایسته‌گرایی؛ 4. پایداری سیاسی در کشور د. فرهنگ: 1. فرهنگ دانشگاهی رضایت‌بخش شامل فرهنگ علمی، نشاط فکری و آزادی علمی، فضای پردیس، فرهنگ دانشجویی، رشد و بالندگی دانشجو و جو سازمانی و گروهی توأم با انگیزش، اعتماد، دل‌بستگی و مشارکت. ه. اجتماع: 1. تحولات جمعیت شناختی پردیس و قشربندی اجتماعی مانند زنانه شدن، دانشجویان غیر سنتی، دانشجویان شاغل، فراگیران آزاد و هویت های گروهی و قومی در دانشگاه؛ و. سایر: 1. فرایندهای جهانی شدن؛ 2. سبک‌های نوظهور تولید دانش و میان‌رشته‌ای شدن؛ 3. پایداری محیط‌زیست.

 

درباره میز آینده پژوهی آموزش عالی (کلیک کنید)

 

 

فهرست پنل های میز آینده پژوهی آموزش عالی ایران، برگزار شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی:

پنل 1- افتتاحیه

پنل 2 - مهمترین موضوعات کانونی در آینده نظام علمی و آموزش عالی کشور

پنل 3- سناریو نویسی و تنظیم راهبردها برای برنامه ششم توسعه

پنل 4 - آینده بین المللی شدن آموزش عالی

پنل 5 - جهان متحول، دانشگاه ایرانی

پنل 6- آینده مالیه آموزش عالی

پنل 7- آینده گسترش آموزش عالی

پنل 8- آینده ارزشیابی کیفیت در آموزش عالی ایران

پنل 10- جذب دانشجو در آموزش عالی غیرانتفاعی

پنل 11- پنل یازدهم: تأملی درباره شاخص‌های کمّی و کیفی روند علم در ایران؛ برای درکی بهتر از آیندۀ آن

پنل 12 - ضرورت تمرکززدایی و آینده حکمروایی خوب در آموزش عالی با تأکید بر ظرفیت‌های خودتنظیمی مناطق در کشور و آمایش منطقه‌ای سرزمین

پنل 13- شبکه منطقه‌ای دانشگاه‌ها در کشور، ضرورت تفویض اختیار ساختاری به مناطق دانشگاهی و ارتقای سطح خود تنظیمی مناطق و استقلال دانشگاهی

 پنل 14- آینده برنامه ملی ایران برای بازاندیشی یادگیری مداوم در بستر برنامه کار ۲۰۳۰ برای توسعه پایدار

پنل 15 - آینده‌اندیشی سیاست‌های بومی‌گزینی در پذیرش دانشجو و پیامدهای آن

پنل 16 - آینده دانشگاهها و موسسات پژوهشی ایران در رقابتهای جهانی چه می شود

 

مهمترین موضوعات کانونی در آینده نظام علمی و آموزش عالی کشور (برگرفته از پنل دوم میز آینده پژوهی آموزش عالی)

 

 

فراستخواه، مقصود (1392). چارچوبی مفهومی برای برنامه‌ریزی مبتنی بر آینده‌اندیشی در دانشگاه، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، شماره 69، ص 21-1.

فراستخواه، مقصود (1388). دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئله‌های ایرانی، تهران: نشر نی.