یکشنبه, ۰۱ مرداد ۱۳۹۶

 

نکات اساسی در ارزشیابی کیفیت تدریس استادان - کلیک فرمایید

روش‌های ارزشیابی متعددی برای ارزیابی عملکرد اعضای هیئت علمی، وجود دارد که اگر بخواهیم ارزشیابی دقیق و قابل‌اعتمادی را از اعضای هیئت‌علمی به عمل آوریم لازم است که آن‌ها را به کار ببندیم تا قضاوت قابل‌قبول‌تری به عمل آید. این روش‌ها، عبارت‌اند از:

  1. ارزشیابی توسط مدیران:

در اینجا، مدیرانی موردنظر هستند که از نزدیک با اعضای هیئت‌علمی در ارتباط‌اند و از کلیه فعالیت‌های آن‌ها باخبر هستند. در نظام آموزش عالی، این افراد مدیران گروه آموزشی هستند. دیدگاه مدیران درباره کیفیت تدریس استادان، می‌تواند یکی از ملاک‌های معتبر ارزشیابی به‌حساب آید. این مدیران بهتر از دیگران می‌توانند جنبه‌هایی از تدریس مانند توانایی علمی استاد را ارزشیابی کنند. این ارزشیابی زمانی به بهترین نحو انجام خواهد شد که مدیر گروه علاوه بر توجه به گزارش‌های دانشجویان و همکاران و بررسی طرح درس‌های فرد موردنظر، چگونگی تدریس استاد را در کلاس درس، مشاهده کند.

2. ارزشیابی به‌وسیله همکاران:

سیف بیان می‌دارد که در روش ارزشیابی به‌وسیله همکاران، اطلاعات لازم درباره کیفیت آموزش عضو هیئت‌علمی جمع‌آوری می‌شود. این اطلاعات شامل موارد زیر است:

میزان اطلاعات عضو هیئت‌علمی در موضوعی که تدریس می‌کند تا چه اندازه برای بهبود کار خود کوشش می‌کند، کیفیت مواد مورداستفاده عضو هیئت‌علمی در آموزش، ایجاد و گسترش اندیشه‌های نو در زمینه آموزش. به‌عبارت‌دیگر، ارزیابی همکاران، بازخوردی از قوت‌ها و زمینه‌های نیازمند بهبود در تدریس هیئت‌علمی را فراهم می‌آورد و می‌توان از آن در جهت ارزیابی موارد زیر استفاده کرد:

محتوای مناسب و ایجاد فرصت‌های کافی برای کسب مهارت‌ها

تناسب روش‌های ارزیابی با محتوای دوره و مهارت‌های دریافت شده از سوی فراگیران؛

ارزیابی روش تدریس (محمدی و همکاران، 1387).

سنترا (1989) قضاوت همکاران درباره کیفیت فعالیت‌های پژوهشی اعضای هیئت‌علمی را ضروری و کاملاً معتبر می‌داند. این اعتبار شاید به این دلیل است که نتایج فعالیت‌های پژوهشی در معرض دید همکاران متخصص قرار می‌گیرد و آن‌ها نیز به‌راحتی می‌توانند ارزیابی درستی از توانایی پژوهشی و سطح علمی همکاران خود داشته باشند.

3. ارزشیابی به‌وسیله دانشجویان

در روش استفاده ازنظر دانشجویان، از آنان خواسته می‌شود تا نظر خود را درباره ویژگی‌ها و عملکرد اعضای هیئت‌علمی ابراز دارند. اگر در این روش، احتیاط‌های لازم به کار بسته شود، نتایج حاصل به‌عنوان یک منبع بازخورد برای اصلاح مورداستفاده قرار گیرد و نتایج آن با نتایج حاصل از روش‌های دیگر ارزشیابی تکمیل شود، می‌تواند روش مفیدی باشد.

در تهیه پرسشنامه نظرخواهی از دانشجویان برای هر یک از جنبه‌های زیر باید تعدادی سؤال در نظر گرفت: سؤال‌های ویژه درسی شامل: هدف‌ها، سازمان‌دهی، مناسب بودن، اثربخشی، دشواری و سهولت درسی؛ سؤال‌های ویژه آموزش شامل: مهارت‌های آموزشی استاد، روشنی توضیحات او، تعامل با دانشجویان و مانند این‌ها؛ سؤال‌های ویژه یادگیری شامل: رضایت دانشجویان، قابل‌فهم بودن مطالب برای دانشجویان و مانند این‌ها؛ سؤال‌های مربوط به کتاب و سایر منابع درسی شامل: سازمان‌بندی، به‌روز بودن، قابلیت فهم وکاربردی بودن آن‌ها.

4. خودارزیابی یا ارزشیابی از خود

این روش مناسب‌ترین روش برای مطالعه و بهسازی آموزش اعضای هیئت‌علمی است. خودارزیابی، اجازه می‌دهد که اعضای هیئت‌علمی، توصیف و تحلیلی از فعالیت‌های دانشگاهی خود داشته باشند و ابعاد مختلف تدریس خود را موردتوجه قرار دهند. برای اجرای این روش، فهرستی از ابعاد مختلف عملکرد اعضای هیئت‌علمی (تدریس، فعالیت‌های پژوهشی و عرضه خدمات) در پرسشنامه‌ای تدوین می‌شود و هر عضو هیئت‌علمی، خود را بر اساس آن ارزشیابی می‌کند (محمدی و همکاران، 1387).

بهبود کیفیت عملکرد اعضای هیئت‌علمی ازجمله مواردی است که دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی همواره به‌عنوان اهداف خود در نظر گرفته‌اند و برای دستیابی به آن از نظام مناسب و کارآمد ارزیابی عملکرد اعضای هیئت‌علمی، استفاده می‌کنند؛ چراکه ارزیابی هیئت‌علمی، علاوه بر فراهم کردن اسنادی برای تصمیم‌گیری‌های استخدامی، با بررسی توانایی‌ها، شایستگی‌ها و مهارت‌های حرفه‌ای اعضای هیئت‌علمی، ارائه بازخورد درباره قوت‌ها و ضعف‌ها و اتصال آن به‌نظام برنامه‌ریزی و اجرای برنامه‌های توانمند ساز و توسعه حرفه‌ای اعضای هیئت‌علمی، می‌تواند نقش به سزایی در بهبود عملکرد آنان و درنتیجه ارتقای کیفیت آموزش عالی داشته باشد (محمدی و همکاران، 1387).

بر اساس مطالب بیان‌شده، هدف‌های فوق زمانی به‌طور کامل تحقق می‌یابد و کارایی و اثربخشی نظام مذکور قابل‌تأیید است که ملاک‌های ارزیابی مورداستفاده آن از جامعیت لازم برخوردار باشد و کلیه فعالیت‌های اعضای هیئت‌علمی شامل آموزش، پژوهش و عرضه خدمات را در بر گیرد؛ بنابراین، با توجه به تحقیق به‌عمل‌آمده، می‌توان ملاک‌های مناسب برای یک نظام ارزیابی فعالیتهای آموزشی هیئت‌علمی در نظام دانشگاهی را به شرح زیر طبقه‌بندی کرد:

برگزاری کلاس طبق برنامه زمانی (شروع و اتمام به‌موقع)؛ توجه به حضوروغیاب دانشجویان در کلاس؛ ارائه طرح درس در ابتدای دوره آموزشی و رعایت آن در طول دوره؛ استفاده مؤثر از وقت کلاس؛ مرور محتوای درس قبلی در هر جلسه؛ ارائه چشم‌اندازی از محتوای درس جلسه؛ خلاصه کردن محتوای تدریس شده و هدایت دانشجویان جهت آمادگی برای جلسه آتی؛ سازمان‌دهی مناسب مطالب ارائه‌شده؛ تسلط استاد بر موضوع درس؛ صلاحیت حرفه‌ای؛ علاقه به تدریس؛ آمادگی استاد برای ارائه درس؛ قدرت بیان استاد در ارائه مطالب درسی؛ وضوح توضیح مفاهیم و بیان مثال‌های روشن و تمرین‌های مفید متناسب با موضوع درس؛ توانایی مدیریت اثربخش کلاس؛ استفاده از مواد آموزشی مناسب و متنوع در تدریس؛ معرفی و استفاده از منابع معتبر و به‌روز علمی (متناسب با سرفصل ارائه‌شده)؛ استفاده از فنون انگیزشی برای برانگیختن علاقه و تفکر دانشجویان؛ استفاده از روش‌های متنوع تدریس؛ استفاده از فنّاوری آموزشی در تدریس؛ تلفیق مناسب فعالیت‌های پژوهشی در فرایند تدریس؛ ایجاد محیط مناسب برای یادگیری؛ ترغیب دانشجویان به مشارکت فعال در فرایند تدریس یادگیری؛ تناسب کمی و کیفی تکلیف‌های تعیین‌شده (تمرین یا تحقیق) برای افزایش یادگیری؛ تقویت مهارت‌های یادگیری فعال، نگرش و تفکر انتقادی در دانشجویان؛ میزان پذیرش سؤال‌ها و نظرهای علمی دانشجویان از سوی استاد؛ میزان توانایی استاد در رفع مشکلات علمی دانشجویان؛ مشارکت در بازنگری مستمر برنامه‌های آموزشی / محتوای دروس و تلاش در جهت بهسازی دوره‌های آموزشی گروه یا طراحی و ایجاد دوره‌های آموزشی جدید؛ ایجاد انگیزه مطالعه و تحقیق در دانشجویان؛ استفاده از روش‌های متنوع ارزشیابی برای سنجش عملکرد دانشجویان؛ نحوه ارائه نتایج بازخورد ارزشیابی به دانشجو؛ میزان رعایت مقررات آموزشی

درباره بهترین روش ارزیابی نیز استفاده تلفیقی از کلیه رویه‌های ارزیابی (مدیر گروه، همکاران، دانشجویان، دانش‌آموختگان و خود عضو هیئت‌علمی) مناسب است. با توجه به مطالب بیان‌شده  می‌توان گفت که هیچ‌یک از این رویه‌ها، به‌تنهایی از اعتبار و جامعیت لازم برخوردار نیستند؛ چراکه هر یک از افراد ذی‌ربط، می‌تواند در حوزه‌های خاصی، عملکرد هیئت‌علمی را ارزیابی کند. رویه خودارزیابی، خطای سوگیری و سهل گیری دارد؛ اما توجیه استفاده از این روش، پذیرش نتیجه ارزشیابی توسط اعضای هیئت‌علمی و مفید بودن آن برای رشد حرفه‌ای است که با ارزیابی توسط مدیر، همکاران و دانشجویان، می‌توان نواقص این روش را به حداقل ممکن کاهش داد و از آن برای توسعه توان ویژگی‌های آموزشی و پژوهشی اعضای هیئت‌علمی استفاده کرد؛ بنابراین، استفاده از کلیه شیوه‌های اشاره‌شده، درصد خطا را کاهش داده و بر اعتبار نتایج و پذیرش آن می‌افزاید (محمدی و همکاران، 1387).

علاوه بر این، آنچه در این خصوص باید موردتوجه قرار گیرد، استفاده از ملاک‌ها و رویه‌های ذکرشده در قالب یک نظام ارزیابی عملکرد و با قابلیت بازخورد و استفاده از نتایج آن‌ها برای بهبود عملکرد و توسعه حرفه‌ای اعضای هیئت‌علمی است؛ بنابراین، نظام مناسب ارزیابی عملکرد هیئت‌علمی، بایستی کلیه جنبه‌های عملکردی آنان اعم از آموزش، پژوهش و عرضه خدمات تخصصی را مورد پوشش قرار داده و با اتصال به چرخه بازخورد نتایج به اعضای هیئت‌علمی و الزام آنان برای حضور در برنامه‌های توسعه حرفه‌ای اعضای هیئت‌علمی مانند دوره‌های بازآموزی یا کارگاه‌های آموزشی مهارت‌های تدریس، فرایندهای یاددهی یادگیری، مهارت‌های ارتباطی و نقش‌های آموزشی، ارزیابی آموزشی، تحقیق در آموزش و ... (متناسب با نتیجه ارزیابی هر عضو در هر یک از جنبه‌های ارزیابی)، شرکت در سمینارها و کنفرانس‌های تخصصی و یا تدارک فرصت‌های مطالعاتی، زمینه ارتقای کیفیت فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی و عرضه خدمات تخصصی آنان و درنهایت ارتقای کیفیت نظام آموزش عالی را فراهم آورد (محمدی و همکاران، 1387).

محمدی، رضا؛ اسحاقی، فاخته؛ پرند، کوروش (1387). نظام مناسب ارزیابی عملکرد اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، راهبردی برای توسعه حرفه‌ای آنان و ارتقای کیفیت آموزش عالی، مجموعه مقاله‌های همایش ملی نظارت و ارزیابی آموزش عالی. تهران: انجمن آموزش عالی ایران.

 

 توضیحات تکمیلی ارزشیابی کیفیت تدریس استادان (ارزشیابی به وسیله دانشجویان)

آموزش از عمده ترین رسالتهای یک دانشگاه و از وظایف مهم اعضای محترم هیئت علمی بوده و ارتقای کیفیت آن منجر به ارتقای کیفیت آموزش دانشگاه می شود. از جمله فرایندهایی که به منظور این ارتقای کیفیت انجام می شود، ارزشیابی استادان برای دروسی است که تدریس می نمایند.

ارزشیابی، فرایندی است نظام مند برای جمع آوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات به منظور تعیین این مطلب که اهداف مورد نظر به چه میزان تحقق یافته اند تا بر اساس آن، برای بهبودی وضعیت موجود، تصمیم گیری به عمل آید. بنابراین، ارزشیابی به عنوان یکی از کارکردهای مدیریت دانشگاهی، نقش مهمی در برنامه ریزی صحیح، اجرای موفق برنامه های آموزشی و بهبود کیفیت آموزش در دانشگاهها دارد.

ارزشیابی استاد نیز فرایندی است که از آن حداقل برای  ارتقا و بهبود کیفیت تدریس و آموزش استفاده می شود. در نتیجه، تردیدی نیست که این ارزشیابی، اقدامی ضروری و سازنده است. متأسفانه علیرغم مطالعات متعدد در زمینه کیفیت آموزشهای دانشگاهی در ایران، هنوز ابهام ها و تردیدهای متعددی در این رابطه، مطرح می باشد. برخی از ابهام ها در مورد ارزشیابی کیفیت تدریس استادان، ناشی از ضعف فرهنگ ارزشیابی در بین ذینفعان دانشگاه و نیز ناشی از برداشتهای ذهنی دانشجویان هستند.مهمترین خطاهای موجود در نظرخواهی از دانشجویان عبارتند از:خطای هاله ای؛ خطای کلیشه ای؛ خطای گرایش به حد وسط؛ خطای ناشی از برداشت های قبلی؛ خطای ناشی از اولین برخورد (تصویر اولخطای تسری برداشت از عملکرد استادان؛ خطای متأثر از ماهیت درس (از دیدگاه دانشجوخطای سخت گیری و مدارا و خطای آخرین رویداد.

مهمترین خطاهای موجود در نظرخواهی - کلیک فرمایید

در راستای اجرای دستورالعمل‌های وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و مصوبات شورای نظارت و ارزیابی دانشگاه، ارزیابی کیفیت تدریس اعضای هیأت علمی و مدرسین مدعو، در بازههای دو هفتهای پایان هر نیمسال تحصیلی انجام می‏پذیرد. این فرایند به منظور ارتقای کیفیت تدریس در ابعاد مختلف، اعم از روش تدریس، شئون مدرسی، توان اداره کلاس، توان علمی، علاقه‌مندی به امر آموزش و رعایت مقررات آموزشی صورت می‌گیرد. فرایند ارزیابی الکترونیکی میباشد.

نتایج این ارزیابی کاملاً محرمانه بوده و هیچ یک از مدیران اجرایی دانشگاه و اعضای هیأت علمی از نام و مشخصات فردی ارزیابی کنندگان مطلع نمیشوند. در پایان بازه ارزیابی و تأیید نهایی، نتایج ارزیابی هر عضو هیئت علمی در اختیار وی قرار میگیرد.
با عنایت به الکترونیکی بودن فرایند، هویت هیچکدام از دانشجویان برای مدرسان، مدیران و کارشناسان قابل شناسایی نبوده و تنها ارزش متوسط حاصل از ارزیابی مجموعه دانشجویان قابل مشاهده است.از نتایج ارزیابی‏های به عمل آمده، در بهبود عملکرد، ارتقای مرتبه، تبدیل وضعیت، ترفیع و تمدید قرار داد استفاده می‏شود .

 

دانشجوی گرامی! مشارکت فعال در ارزشیابی استادان، مشارکت در بهبود کیفیت آموزشهای دانشگاهی و کمک در تأثیرگذاری بر سیاستهای و برنامه های علمی و آموزشی دانشگاه است؛ بنابراین، با ارزشیابی واقع بینانه، مدیران دانشگاه را در راستای ارتقای کیفیت آموزش یاری رسانید.

آیا می دانید تغییر رفتارهای آموزشی، در طول زمان میسر است و برای اندازه گیری و کاربست نتایج آن، مسئولین به ارزشیابی مستمر شما نیازمندند.