آموزش عالی در ایران و دانشگاهها با مشکلات و بحران‌های متعددی دست‌به‌گریبان هستند. یکی از ابعاد این موضوع آن است که باوجود رشدی کمی و سیطره کمیت در برخی از زمینه‌ها طی سال‌های اخیر، به لحاظ کیفی با بسیاری از استانداردهای استقراریافته در نظام‌های آموزش عالی توسعه‌یافته در جهان، فاصله زیادی دارد. یکی از مصادیق و درعین‌حال دلایل افت کیفیت در آموزش عالی کشور، توسعه‌نیافتگی سازمانی دانشگاه‌ها در ایران است. این توسعه‌نیافتگی را می‌توان هم در ابعاد کلان آن مانند ضعف‌های مربوط به استقلال دانشگاهی، آزادی علمی، فرهنگ اجتماع علمی و منابع انسانی، ملاحظه کرد و هم به نشانگان خرد، تفصیلی و عینی آن پرداخت. یکی از این ابعاد عینی و عملیاتی، فقدان نهادینه شدن دانشگاه پژوهی در دانشگاه‌های ایران است. نهاد دانشگاه پژوهی، یکی از نهادهای مهم دانشگاه برای دستیابی به اهداف نظام‌های دانشگاهی است که در بسیاری از کشورها ضرورت ایجاد و استقرار آن درک شده و به‌عنوان ابزاری مؤثر در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی، تصمیم سازی دانشگاهی، آینده‌نگری و پاسخگویی عمومی تلقی می‌شود. لذا ازآنجایی‌که کشور در راستای تحقق توسعه دانش‌بنیان حرکت می‌کند، دانشگاه به‌عنوان محوری‌ترین نهاد تولید دانش، در توسعه این امر حیاتی، نقشی برجسته و پایه‌ای دارد و در این راستا، واحد دانشگاه پژوهی می‌تواند در بهینه‌سازی کارکردها و فرایندهای دانشگاهی نقش ایفا کند. در ایران این ضرورت مغفول مانده و نیازمند بذل‌توجه و کارهای جدی است (نعمتی و دیگران، 1393).

نعمتی در تعریفی که دارای انطباق با شرایط و اقتضائات خاص دانشگاه‌های کشور است، دانشگاه پژوهی را شامل فرایند گردآوری و بهره‌گیری از داده و اطلاعات و انجام پژوهش‌های هدفمند به‌منظور شناسایی و رفع مسائل دانشگاهی و مشاوره به مدیران جهت اتخاذ سیاست‌ها، برنامه‌ها و تصمیمات اثربخش در راستای بهبود درونی دانشگاه و همچنین برقراری ارتباط پویا با محیط و ارائه خدمات مطالعاتی، تحقیقاتی و مشاوره‌ای اثربخش به مشتریان چندگانه در راستای ارتقای پاسخگویی بیرونی دانشگاه تعریف می‌نماید (نعمتی و دیگران، 1393).

bullet یک تعریف جامع از دانشگاه پژوهی عبارت است از: فرایند نظام‌یافته پژوهش‌ها و ارزشیابی‌های منظم تمامی فرایندها، برنامه‌ها، عملکردها، منابع و اثربخشی واحدهای سازمانی که در یک دانشگاه یا مؤسسه آموزش عالی پژوهشی یا فناوری با مرکزیت یک واحد رسمی دانشگاه پژوهی از طریق جلب مشارکت سایر واحدها یا گروه‌های اعضای هیئت‌علمی، کارشناسان و دانشجویان به‌منظور گردآوری و سازمان‌دهی داده‌ها، پردازش و تحلیل به هنگام داده‌ها، تولید و تفسیر دانش و اطلاعات و تقدیم گزارش‌ها و توصیه‌های سنجیده به هیئت‌رئیسه، مدیران میانی و اجرایی و سایر مخاطبان درون و برون دانشگاهی برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری‌های راهبردی و عملیاتی در راستای اعمال مدیریت دانایی محور در نظر می‌گیرد (ساکتی، 1384: 6؛ نقل در امین بیدختی و دیگران، 1391).

bullet واحد دانشگاه پژوهی، چهار نقش اساسی بر عهده دارد که عبارت‌اند از: جمع‌آوری، تجزیه‌وتحلیل و انتشار اطلاعات، مهندسی اطلاعات، طراحی و تسهیل فرایند برنامه‌ریزی دانشگاهی، مشاوره در تصمیم‌گیری‌های دانشگاهی (امین بیدختی و دیگران، 1391).

 می‌توان واحد «دانشگاه پژوهی و مطالعات راهبردی» را نهادی برای مشاوره به مدیران برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، تصمیم سازی و تصمیم‌گیریِ مؤثر برایرشد و توسعه هدفمند و هوشمندانه دانشگاه در راستای مأموریت گرایی و دستیابی به مزیت رقابتی و رفع مشکلات با استفاده از ایده‌ها و پژوهش‌های نو و بدیع دانست؛ به‌گونه‌ای که می‌توان آن را به‌منزله پلی میان دانش و اجرا نام‌گذاری کرد. به‌طورکلی، می‌توان عنوان کرد، دانشگاه پژوهی، ماهیتی پژوهشی دارد که هدف اصلی آن مشاوره به مدیران با رویکرد مبتنی بر سازوکارهای علمی و حرفه‌ای در خصوص سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیریِ مؤثر است و مبنای این امر، جمع آوری و تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات، مدلسازی و مهندسی اطلاعات است. مشارکت فعالانه پژوهشگران و اعضای هیئت‌علمی در طرح‌های پژوهشی کاربردی مرتبط با راهبردهای سازمانی، جزو اهداف بعدی است که در یک فرایند سیستمی و کل‌نگر مبتنی بر تفکر راهبردی، به رشد و توسعه هدفمند و هوشمندانه دانشگاه در راستای مأموریت گرایی و دستیابی به مزیت رقابتی، کمک می‌نماید.

قائم‌مقام وزیر علوم در مراسم تجلیل از پژوهشگران برتر موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی با تأکید بر انجام پژوهش‌های کاربردی، در مورد لزوم تأسیس دفاتر دانشگاه پژوهی در نظام آموزش عالی، عنوان کرده است: «ضرورت دارد با شناسایی عوامل بازدارنده پیشرفت و توسعه کشور، به رفع آن‌ها کمک کرد و در این مسیر باید تأثیر پژوهش‌گران در تصمیم‌‌گیری‌ها بیشتر شود. موضوع دانشگاه پژوهی، یک امر ضروری است و برای نهادینه شدن روش‌های اجرایی آن، راه‌اندازی دفاتر دانشگاه پژوهی به‌عنوان دستیاران نظام دانشگاهی کشور می‌تواند به مدیران، آموزش‌ها و روش‌های اجرایی مناسبی را ارائه کند» (خبرگزاری مهر، 2/10/1394).

bullet نمونه پرسش‌هایی که می‌توان توسط دانشگاه پژوهی، پاسخ‌های مناسب و مطلوبی، ارائه کرد. کلیک فرمایید

تدارک و تأسیس مراکز مشاوره‌ای همچون دانشگاه پژوهی و آینده‌پژوهی به عنوان مشاوره مطالعات راهبردی و زمینه‌ای برای ارائه مشاوره‌های لازم به مدیران و کمک به فرایند سیاست پژوهی، سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، تصمیم سازی، تصمیم‌گیری و نظارت بر تدوین، اجرا، ارزیابی و بازنگری برنامه‌های دانشگاه از ضروریات است.

واحد دانشگاه پژوهی و مطالعات راهبردی، به عنوان اولویت نهاد پیشنهادی به دانشگاه پیشنهاد می‌شود. این واحد تصمیم ساز به عنوان بازوی تحقیقاتی، برنامه‌ریزی و سیاست پژوهی بدنه‌های مدیریتی، تصمیم‌گیری و علمی محسوب می‌شود. این واحد با در اختیار داشتن اطلاعات و آمار تمامی حوزه‌ها و بخش‌های دانشگاه و تحلیل آن می‌تواند به سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی راهبردی در سطح دانشگاه و تصمیمات مدیریتی و علمی کمک شایانی کند. همچنین این واحد با رصد محیط بیرونی دانشگاه و جمع‌آوری اطلاعات مربوطه، در پاسخگویی بهینه و به موقع دانشگاه به تغییرات محیطی و آمادگی آن برای روبرو شدن با تغییرات ناخواسته و بهره‌گیری از موقعیت‌های به دست آمده یاری رساند. به بیان دیگر این واحد می‌تواند دانشگاه را برای موقعیت کنترل راهبُردی محیط عملیاتی خود قادر سازد. نیازی نیست که تمامی پژوهش‌ها و برنامه‌ریزی‌ها رأساً توسط خود این واحد به انجام رسد، بلکه می‌توان این واحد را با بهره‌گیری از ظرفیت گروه‌های علمی و شوراها و کمیته‌های دانشگاه تجهیز نمود. سرانجام این واحد به رصد نیازهای ذی‌نفعان و همچنین رصد رقیبان پرداخته و به مثابه یک حس گر محیطی، ترجمان تغییرات را در قالب گزارش‌های مدیریتی به مدیریت، شورای دانشگاه، هیئت‌رئیسه و هیئت امنا ارائه می‌نماید. به بیان ساده می‌توان واحد «دانشگاه پژوهی و مطالعات راهبردی» را نهادی برای مشاوره به مدیران برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، تصمیم سازی و تصمیم‌گیریِ مؤثر برای رشد و توسعه هدفمند و هوشمندانه دانشگاه در راستای مأموریت گرایی و دستیابی به مزیت رقابتی و رفع مشکلات با استفاده از ایده‌ها و پژوهش‌های نو و بدیع دانست؛ به گونه‌ای که می‌توان آن را به منزله پلی میان دانش و اجرا نام‌گذاری کرد؛ بنابراین، وجود یک نهاد مشاوره‌ای حرفه‌ای با فعالیت جمعی از افراد خبره در زمینه‌های مختلف برای کمک به تصمیم‌گیری، تصمیم سازی و برنامه‌ریزی در یک دانشگاه در شرایط پویا، پیچیده و رقابتیِ آموزش عالی در جهان امروز، یکی از ابزارهای حیاتی مدیریت راهبردی بوده که اگر کارآمد باشد یک مزیت راهبردی برای دانشگاه محسوب خواهد شد و قادر خواهد بود علاوه بر گشودن گره مشکلات سازمانی، ضعف سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌ها را بپوشانند.

در همین خصوص، پیش‌نویس شیوه‌نامه‌ای با عنوان «شیوه‌نامه تشکیل و فعالیت دفتر دانشگاه پژوهی و مطالعات راهبردی دانشگاه نیشابور» تدوین و ارائه گردیده است. اما نکته مهمی که در تأسیس یا ایجاد نهادهای جدید باید مد نظر داشت، این است که تغییر اندیشه و رفتار این بدنه‌ها مهم تر از تجدید ساختار است؛ بنابراین، ضمن به رسمیت شناختن و باور استقلال دانشگاه، در الگوی عملیاتی پیشنهادی، باید امکان مشارکت ذی‌نفعان درونی و بیرونی در برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاه فراهم شود. بر این مبنا پیشنهاد می‌شود ذی‌نفعان درونی و بیرونی در بدنه‌های مختلف مشارکت داده شوند. علاوه بر این، فرآیندهای دانشگاهی نظیر یاددهی، پژوهش، برنامه‌ریزی راهبردی، برنامه‌ریزی درسی، برنامه‌ریزی و توسعه‌ی دانشگاهی، با مشارکت ذی‌نفعان درونی و بیرونی صورت پذیرد. همچنین با توجه به اینکه ساختار مشارکت به عنوان یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین مؤلفه‌های زمینه‌ای فرایند برنامه‌ریزی راهبردی عنوان شده است، علاوه بر مشارکت ذینفعان درونی، افزایش مشارکت ذینفعان بیرونی و بخش‌های غیردولتی نیز، اعم از صنعتی، خدماتی و... مورد توجه قرار گیرد. در این زمینه، برگزاری کارگاه‌های آموزشی؛ سمینارها و جلسات هم اندیشی می‌تواند مؤثر واقع شود. همچنین، در تدوین مقررات نسبت به فراهم‌سازی بسترها و الزامات حقوقی و قانونی فراهم شود.



مقالات و پژوهش های دانشگاه پژوهی

bullet شیوه‌نامه تشکیل و فعالیت دفتر دانشگاه پژوهی و مطالعات راهبردی دانشگاه نیشابور

 

برخی پژوهشها و مقالات حوزه مطالعات آموزش عالی ایران