پرسش های متداول

 

bullet اصلاحات سازمانی و تشکیلات را تعریف کنید؟

1 توزيع وظايف: وظايف دانشگاه با در نظر گرفتن پيوستگي و سنخيت فعاليت، تجزيه و تفكيك مي‌شود و در قالب معاونت‌ها و سپس واحدهاي سازماني تقسيم و توزيع مي‌گردد، به نحوي كه در اين تقسيم‌بندي بين وظايف واحدهاي سازماني تداخل و تشابه وجود نداشته باشد.

1 ضوابط تشكيلاتي: معيارهايي است كه چگونگي توزيع وظايف‌، تعداد سطوح و تعداد واحدهاي سازماني را تعيين مي‌نمايد.

1 ساختار سازمانی: روابط ميان واحدهاي سازماني كه حدود اختيارات، سلسله مراتب، سطوح فرماندهي و نحوه تقسيم و توزيع وظايف ميان واحدها را نشان مي‌دهد و شامل نمودار سازمانی، شرح وظايف‌ و پست‌های سازماني مي‌باشد.

1 سطح سازماني: هر يك از مقاطع تشكيل‌دهنده سلسله مراتب سازماني است كه جزء رده فرماندهي قرار مي‌گيرد.

1 واحد سازماني: از اجزاي ساختار سازمانی است كه در قالب يكي از انواع تشكل‌هاي سازماني معاونت، اداره كل، دفتر، مديريت، مركز، اداره و گروه عهده‌دار انجام وظايف متجانس و مرتبط با اهداف دستگاه اصلي مي‌باشد. در رأس هر واحد، پست سازماني متناسب با اختيارات آن پيش‌بيني مي‌شود.

1 واحد تابعه: واحدي است كه از نظر سياست‌ها و خط‌مشي‌ها و نيز امور اداري و مالي و تشكيلاتي تابع دستگاه اصلي مي‌باشد.

1 گروه: سطح سازماني است كه عهده‌دار انجام چند وظيفه از وظايف دفتر يا مديريت مي‌باشد. ماهيت وظايف گروه مطالعاتي و تحقيقاتي است. گروه فاقد واحد تابعه است و در رأس آن رئيس گروه قرار دارد.

هر گروه متناسب با وظايف و مأموریت‌های محوله حداقل داراي 5 پست سازماني خواهد بود. تركيب پست‌های سازماني گروه مشتمل بر كارشناسي و كارداني است.

1 اداره: سطح سازماني است كه عهده‌دار انجام چند وظيفه از وظايف اداره كل و مديريت مي‌باشد. وجه غالب اداره اجرايي است. اداره فاقد واحد تابعه است و در رأس آن رئيس اداره قرار مي‌گيرد.

  1. اداراتي كه عهده‌دار امور اجرايي يا پشتيباني مي‌باشند بر اساس تنوع و تعداد فعاليت‌ها حداقل با 15 پست سازماني ايجاد مي‌شوند.
  2. هر اداره كه انجام فعاليت‌هاي آن مستلزم ايجاد پست سازماني كارشناسي باشد متناسب با مأموریت‌ها و وظايف محوله حداقل با 7 پست سازماني، سازمان‌دهی خواهد شد كه در اين صورت حداقل 4 پست آن كارشناسي خواهد بود.
  3. در تشكيلات ادارات اجرايي بر حسب تنوع و تعداد فعاليت‌هاي هر اداره پست «مسئول» پيش‌بيني مي‌شود.

1 مديريت: سطح سازماني است كه انجام بخشي از وظايف معاونت يا دستگاه را در زمينه فعاليت‌هاي مطالعاتي، تحقيقاتي و اجرايي بر عهده دارد و در مقايسه با دفتر و اداره كل از نظر اندازه و حجم فعاليت‌ها در حد نازل‌تری است. در رأس مديريت، مدير قرار مي‌گيرد.

  1. در صورتي كه دستگاه داراي وظايفي باشد كه از نظر حجم وظايف در سطح «دفتر» يا «اداره كل» قابل سازمان‌دهی نباشد وظايف مورد نظر را مي‌توان در سطح مديريت سازمان‌دهی نمود.
  2. تعداد پست‌های هر مديريت حداقل در سطح اداره و يا سه گروه مي‌باشد لكن براي ايجاد مديريت الزاماً وجود اداره و گروه ضروري نیست و حسب مأموریت‌ها و وظايف محوله، پست‌های سازماني را مي‌توان مستقيماً تحت نظر مدير و يا معاون وي سازمان‌دهی نمود.
  3. در هر مديريت در صورت عدم وجود گروه يا اداره، حداكثر يك پست سازماني معاون پيش‌بيني مي‌شود.
  4. در صورت عدم پيش‌بيني اداره يا گروه، پست كارشناس مسئول را مي‌توان در تشكيلات مديريت كه وجه غالب وظايف آن‌ها كارشناسي باشد، ايجاد نمود. مشروط بر آن كه حداقل 2 پست كارشناس يا كاردان را تحت نظارت داشته باشد.

1 دفتر: سطح سازماني است كه عهده‌دار انجام بخشي از وظايف متجانس معاونت و يا دستگاه مي‌باشد. وجه غالب وظايف آن مطالعاتي، آموزشي يا تحقيقاتي است. در رأس دفتر مدیرکل قرار مي‌گيرد.

  1. هر دفتر می‌تواند با حداقل 25 پست سازماني كه حداقل 70% پست‌های آن كارشناسي مي‌باشد، تشكيل گردد.
  2. در هر دفتر يك پست سازماني با عنوان معاون پيش‌بيني مي‌گردد.
  3. وظايف دفتر در قالب گروه سازمان‌دهی مي‌گردد. چنانچه در تشكيلات دفتر «گروه» پيش‌بيني نشود در اين صورت در دفتر مي‌توان پست‌های «كارشناس مسئول» و «كارشناس» ايجاد نمود. در اين حالت به ازاي كاهش هر سه گروه يك پست معاون را مي‌توان به پست‌های معاون اضافه نمود.
  4. چنانچه در ساختار داخلي دفتر، گروه ايجاد نشده باشد و پست‌های كارشناس مسئول و كارشناس مستقيماً تحت نظر معاون دفتر يا مدیرکل قرار گيرند و تعداد پست‌های دفتر حداقل يك و نيم برابر حداقل مورد بند يك باشند، حسب پيچيدگي و سنخيت وظايف دفاتر تا 3 معاون براي دفتر قابل پيش‌بيني خواهد بود.
  5. در صورتي كه وظايف دفتر در قالب گروه سازمان‌دهی شود، معاون نقش دستيار و مشاور مدیرکل را خواهد داشت و در سلسله مراتب فرماندهي قرار نمي‌گيرد و حسب ارجاع مدیرکل وظايف محوله را انجام خواهد داد.
  6. در صورت عدم پيش‌بيني اداره يا گروه، پست كارشناس مسئول را مي‌توان در تشكيلات دفتر كه وجه غالب وظايف آن‌ها كارشناسي باشد، ايجاد نمود. مشروط بر آن كه حداقل 2 پست كارشناس يا كاردان را تحت نظارت داشته باشد.

1 اداره كل: سطح سازماني است كه عهده‌دار انجام بخشي از وظايف متجانس معاونت و يا دستگاه مي‌باشد. وجه غالب وظايف آن اجرايي است. در رأس اداره كل، مدیرکل قرار مي‌گيرد.

  1. وظايف اداره كل در قالب «اداره» سازمان‌دهی مي‌شود.
  2. براي هماهنگي و نظارت بر فعاليت‌هاي ادارات، براي حداقل 5 اداره يك اداره كل پيش‌بيني مي‌شود.
  3. در صورت عدم پيش‌بيني اداره يا گروه، پست كارشناس مسئول را مي‌توان در تشكيلات اداره كل كه وجه غالب وظايف آن‌ها كارشناسي باشد، ايجاد نمود. مشروط بر آن كه حداقل 2 پست كارشناس يا كاردان را تحت نظارت داشته باشد.
  4. در هر اداره كل 2 پست معاون پيش‌بيني مي‌گردد.

1 معاونت: بالاترين سطح سازماني پس از مقام موسسه دولتي مي‌باشد كه انجام بخشي از وظايف مرتبط با اهداف دستگاه را به عهده دارد. هر معاونت حداقل از 3 واحد سازماني در سطوح تعيين شده تشكيل مي‌شود.

 

1 هیئت‌امنا: هیئتی است کـه بـه موجب قـوانین و مقررات مربوط به عنوان بالاترین رکن دانشگاه، مرجع سیاست‌گذاری، تصمیم‌گیری و تصویب مقررات و ضوابط داخلی دانشگاه می‌باشد.

1 کمیسیون دائمی هیئت‌امنا: کمیسیونی است که مسئولیت بررسی، کارشناسی و ارائه پیشنهاد‌ها قابل طرح در هیئت‌امنا و سایر امور ارجاعی از سوی هیئت‌امنا را بر عهده دارد.

1 هیئت‌رئیسه: هیئت‌رئیسه دومین رکن اجرایی دانشگاه پس از رئیس دانشگاه می‌باشد.

1  شورای دانشگاه: شورای دانشگاه دومین رکن سیاست‌گذاری بعد از هیئت‌امنا می‌باشد که به تنظیـم سیاست‌ها ‫و برنامه‌های جاری دانشگاه بر اساس سیاست‌های کلان مصوب در هیئت‌امنا و یا سایر مراجع ذیصلاح می‌پردازد.

1 هیئت اجرایی منابع انسانی: مرجعی است که در چارچوب ضوابط و مقررات تعیین شده از سوی هیئت‌امنا ‫بر اساس دستورالعمل پیوست شماره یک، متکفل اعمال وظایف، اختیارات و تنظیم راهکارهای اجرایی بخش اداری، تشکیلاتی و امور نیروی انسانی و سایر امور محول دانشگاه می‌باشد که در این آیین‌نامه به اختصار هیئت اجرایی نامیده می‌شود.

1 دستگاه اجرایی: عبارت است از کلیه وزارتخانه‌ها، مؤسسات و یا شرکت‌های دولتی، مؤسسات و یا نهادهای غیردولتی و نیز کلیه دستگاه‌هایی که از سوی هیئت‌امنای دانشگاه تعیین شده باشد.

1 عضو: منظور از عضو در این آیین‌نامه و پیوست‌های آن، عضو غیرهیأت علمی شاغل در دانشگاه در سه وضعیت رسمی، پیمانی و قراردادی می‌باشد.

1 مستخدم رسمی: کسی است که به موجب حکم رسمی در یکی از گروه‌های جداول حقوق موضوع ماده 21 این آیین‌نامه برای تصدی یکی از پست‌های ثابت سازمانی دانشگاه استخدام شده باشد.

1 عضو پیمانی: فردی است که به موجب قرارداد پیمانی برای تصدی یکی از پست‌های سازمانی دانشگاه برای ‫معین، در چارچوب ضوابط و مقررات این آیین‌نامه استخدام شده باشد.

1  قرارداد: عبارت است از توافق‌نامه کتبی که به امضای مقام صلاحیت‌دار دانشگاه و نیز شخص واجد شرایط ‫قرارداد می‌رسد و وی به موجب آن در ازای دریافت حقوق و مزایا برای مدت مندرج در قرارداد، وظایف محول را‫ انجام می‌دهد.

1 عضو قراردادی: فردی است که به موجب قرارداد منعقده با دانشگاه به منظور انجام وظایف مشخص برای مدت ‫معین در چارچوب ضوابط و مقررات این آیین‌نامه بکارگرفته شده باشد.

1  قرارداد: عبارت است از توافقنامه کتبی که به امضاء داوطلب استخدام و دانشگاه می‌رسد و کارمند به موجب آن در ازای دریافت حقوق یا حق‌الزحمه برای مدت مندرج در قرارداد، کاری را انجام می‌دهد.

1  شغل: عبارت است از مجموعه وظایف و مسئولیت‌های مرتبط و مشخصی که از سوی دانشگاه به عنوان کار واحد شناخته می‌شود.

1  رسته شغلی: مجموعه‌ای از رشته‌های شغلی است که ازلحاظ فعالیت و نوع کاروحرفه، وابستگی نزدیک دارند، مانند رسته آموزشی، فرهنگی و پژوهشی.

1 رشته شغلی: عبارت است از یک یا چند پست سازمانی که از لحاظ نوع کار، وظایف و مسئولیت‌ها، یکسان یا مشابه محسوب می‌شوند، اما از نظر ارزش و اهمیت و صعوبت انجام کار، دارای سطوح و مراتب مختلف می‌باشند.

1 پست ثابت سازمانی: محلی است در تشکیلات و ساختار دانشگاه که به طور مستمر برای یک شغل و ارجاع آن به یک مستخدم اعم از اینکه دارای متصدی یا بدون متصدی باشد، در نظر گرفته می‌شود.

1 شرح وظایف پست سازمانی: عبارت است از شرح مدونی که وظایف و مسؤولیت‌ها و اختیارات شاغل را روشن می‌سازد و رابطه سازمانی کارمند را با سرپرست و کارمندان تحت نظارت وی مشخص می‌نماید.

1 پایه: عبارت است از نمایش عددی سنوات خدمت قابل قبول عضو بر اساس امتیاز کسب شده در قالب فرم ارزیابی سالانه ‫ در چارچوب ضوابط و مقررات این آیین‌نامه.

1 ترفیع پایه: عبارت است از افزایش عددی پایه عضو واجد شرایط در چارچوب ضوابط و مقررات این آیین‌نامه

1 ارتقای رتبه: عبارت است از کسب رتبه بالاتر عضو رسمی و پیمانی واجد شرایط، در چارچوب ضوابط و مقررات دستورالعمل اجرایی ارتقا رتبه اعضای غیرهیأت علمی

1 مأموریت: عبارت است از: محول نمودن شغل یا وظیفه‌ای موقت با حفظ پست سازمانی برای مدت معین که ممکن است خارج از محل جغرافیایی خدمت باشد.

1 حکم: عبارت است از دستور کتبی مقامات صلاحیت‌دار دانشگاه به کارمندان در چارچوب ضوابط و مقررات مربوط.

1 انتصاب: عبارت است از گماردن عضو رسمی یا پیمانی به یکی از پست‌های سازمانی بر اساس شرایط احراز

1 استعفا: عبارت است از قطع رابطه استخدامی با دانشگاه بنا به درخواست کارمند و موافقت دانشگاه.

1 بازنشستگی: عبارت است از خاتمه خدمت در دانشگاه که به موجب حکم رسمی و با توجه به مقررات صندوق بازنشستگی مربوطه صورت می‌گیرد.

1 ازکارافتادگی: وضعیت کارمندانی است که به موجب مقررات سازمان بازنشستگی یا سازمان تأمین اجتماعی قادر به انجام کار نبوده و از مستمری ازکارافتادگی استفاده می‌نمایند.

1 تعلیق: عبارت است از برکناری کارمند برای مدت معین، برابر مقررات مربوطه.

1 آماده‌به‌خدمت: وضعیتی است که عضو رسمی دانشگاه بنا به یکی از دلایل ذیل، با حکم رئیس دانشگاه یا مقام ‫مجاز از طرف وی در انتظار تعیین تکلیف برای انجام خدمت قرار می‌گیرد.

1 انفصال: عبارت است از برکناری عضو به طور موقت یا دائم از خدمت، به موجب آرای قطعی صادرشده از سوی مراجع قانونی.

1 اخراج: عبارت است از قطع رابطه استخدامی عضو به موجب آرای قطعی مراجع قانونی ذی‌ربط

bullet سطوح سازمانی:

1 گروه: گروه یک سطح سازمانی است که انجام یک یا چند فعالیت فرعی از فعالیت‌های اصلی یک سطح سازمانی بالاتر با عنوان دفتر یا مدیریت در آن منظور می‌شود بنابراین گروه واحد تابعه‌ی دفتر یا مدیریت است. در رأس گروه رئیس (کارشناس) قرار دارد.

1 دفتر: دفتر سطح سازمانی است که انجام یک یا چند فعالیت همگن متشکل از یک یا جند وظیفه در جهت اهداف سازمان در آن منظور می‌شود و قالب وظایف آن مطالعاتی و پژوهشی است در رأس دفتر مدیرکل قرار می‌گیرد.

1 اداره: سطح سازمانی است که یک یا چند فعالیت فرعی از فعالیت‌های اصلی یک سطح سازمانی بالاتر به عنوان اداره کل و یا مدیریت در آن منظور می‌شود. اداره واحد تابعه اداره کل است. در رأس اداره عنوان رئیس پیش‌بینی می‌شود.

1 اداره کل: سطح سازمانی است که انجام یک یا چند فعالیت متجانس و همگن از یک یا چند وظیفه در جهت اهداف سازمان در آن منظور می‌شود و قالب وظایف آن اجرایی است و از نظر سطح سازمانی با دفتر یکسان است. در رأس اداره کل عنوان مدیرکل پیش‌بینی می‌شود.

1 مدیریت: سطح سازمانی است که انجام یک یا چند فعالیت از یک یا چند وظیفه در جهت اهداف سازمان منظور می‌شود. وظایف مدیریت می‌تواند در زمینه‌های پژوهشی مطالعاتی و اجرایی باشد.

1 مرکز: مرکز به عنوان واحد تابعه نوعی تشکیل سازمانی است که وظایفی در زمینه‌های پژوهشی مطالعاتی فرهنگی برای آن پیش‌بینی می‌شود در مواردی که ضرورت‌های تشکیلاتی و یا الزاماتی دیگر ایجاب کند که اداره یا چند رشته فعالیت متنوع در قالب یک واحد سازمانی که از استقلال بیشتری در مقایسه با دیگر سطوح سازمانی مانند دفتر و یا اداره کل برخوردار باشد مرکز پیش‌بینی می‌شود.

bullet نحوه تخصیص اعتبارات واحدهای دانشگاه به چه صورت است؟

به‌طورمعمول در فروردین‌ماه هرسال طی نامه‌ای توسط مدیریت طرح و برنامه، گزارش عملکرد اعتبارات تخصیصی سال گذشته و برآورد اعتبارات موردنیاز سال جاری متناسب با فرم تهیه شده از واحدها استعلام وپس از تکمیل آن توسط واحدها، نشست مشترک واحدهای مختلف برگزار و بودجه واحدها به تصویب می‌رسد. تخصیص اعتبار بخش‌های مختلف متناسب با تخصیص ابلاغی از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور به‌صورت مقطع زمانی ۳ ماهه خواهد بود.

bullet فرآیند درخواست یا تغییر پست سازمانی به چه صورت است؟

درخواست عضو پس از تأیید مدیر بلافصل به مدیریت امور اداری و پشتیبانی ارسال می‌گردد. پس از استعلام کتبی مدیریت امور اداری و پشتیبانی از مدیریت طرح و برنامه در خصوص وجود پست سازمانی ، داشتن شرایط احراز (رسته و رشته شغلی و…) و لحاظ شدن سایر موارد مهم سازمانی، در صورت تأیید این مدیریت جهت طرح در هیأت اجرایی در دستور کار قرار می‌گیرد. اداره کارگزینی پس از تصویب در هیأت اجرایی و امضاء رئیس محترم دانشگاه نسبت به صدور حکم کارگزینی اقدام می‌نمایند

bullet تفاوت پست‌های سازمانی و سمت‌های سازمانی:

پست سازمانی جایگاهی در سازمان تفصیلی موسسه است که برای واگذاری تمام یا بخشی از وظایف مستمر یک شغل و تصدی یک عضو رسمی یا پیمانی در نظر گرفته می‌شود و دارای یک شماره پست است؛ اما سمت سازمانی برای انجام وظایف و مسئولیت‌های مدیریتی، سرپرستی و مشاوره با علامت تک‌ستاره بدون شماره پیش‌بینی می‌شود.

bullet در تشکیلات یک گروه یا اداره حداکثر چند کارشناس مسئول می‌توان پیش‌بینی کرد؟

گروه یا اداره چهارمین سطح سازمانی است، ماهیت وظایف گروه مطالعاتی و تحقیقاتی و وجه غالب وظایف اداره اجرایی است.

هر گروه/ اداره با سه پست سازمانی ایجاد می‌شود و در تشکیلات آن مشروط به آنکه دارای بیش از 5 پست سازمانی باشد می‌توان حداکثر یک کارشناس مسئول پیش‌بینی نمود.

bullet آیا موسسه مجاز به ایجاد پست سازمانی برای عضو هیئت‌علمی در حوزه ستاد می‌باشد؟

خیر، در ستاد تنها سمت‌های سازمانی برای عضو هیئت‌علمی پیش‌بینی می‌شود و عضو هیئت‌علمی دارای پست‌های سازمانی در گروه‌های آموزشی و پژوهشی می‌باشد.

 

bullet اصطلاحات برنامه ریزی را تعریف کنید؟

برنامه ریزی، فرایندی است که بر اساس تحلیل مأموریت اجتماعی و اقتصادی دانشگاه و ارزیابی محیط داخلی و خارجی آن اجرا می شود تا به اهداف تعریف شده دست یابد. برنامه، بیانیه مکتوب دانشگاه است از انچه که باید انجام شود و چگونه باید انجام شود. راهبرد نیز ابزاری برای دانشگاه است تا بتواند مزیت رقابتی و جایگاهش در محیط را بیابد (باقری نژاد، 1389).

تفکر راهبردی: توان آینده‌نگری، شناسایی محیط و برنامه‌ریزی اثربخش برای موفقیت در آینده را تفکر راهبردی گویند؛ برنامه‌ریزی راهبردی: فرا گرد تدوین راهبردهای جامعی که بتواند برای سازمان نوعی مزیت رقابتی در محیط ایجاد کند، برنامه‌ریزی راهبردی نامیده می‌شود؛ مدیریت راهبردی: فرا گرد تدوین راهبرد و اجرای آن به‌منظور کسب هدف‌های بلندمدت سازمان را مدیریت راهبردی گویند (رضائیان، 1386: 266).

رضائیان، علی (1386). مبانی سازمان و مدیریت. تهران: انتشارات سمت.

 باقری نژاد، جعفر (1389). برنامه ریزی راهبردی در مؤسسات آموزش عالی یک ضرورت یا انتخاب: مطالعه تطبیقی و تحلیل نیاز، فصلنامه برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره 2، صفحات 112-83.

bullet منظور از آینده پژوهی آموزش عالی چیست؟

1-     مفاهیم آینده‌پژوهی:

الف. آینده‌پژوهی: مراد از آینده‌پژوهی، بررسی و تصمیم‌گیری نظام‌مند معطوف به آینده است؛ به‌عبارت‌دیگر، آینده‌پژوهی، دانش شکل دادن به آینده مطابق با آرمان‌های مطلوب یک سازمان یا جامعه است. هدف اصلی آینده‌پژوهی، خلق آینده مطلوب با توجه به نقاط قوت و ضعف و فرصت‌ها و تهدیدهاست.

ب. آینده‌اندیشی: آینده‌اندیشی قبل از هر چیز، رویکرد معرفت‌شناختی نوپدیدی به برنامه‌ریزی است. در آینده‌اندیشی، آینده‌های بدیل به‌صورت چهار مرحله، سطح‌بندی می‌شوند که عبارتند از:1) آینده‌های ممکن که شامل هر آینده قابل‌تصوری است؛ ۲) آینده‌های باورپذیر که شامل آینده‌هایی است که علم و دانش امروزی آن را ابطال نکرده است؛ ۳) آینده‌های محتمل که نسبت به آینده‌های باورپذیر از احتمال وقوع بیشتری برخوردارند و ۴) آینده‌های مطلوب که بیش از سایر آینده‌های باورپذیر مطلوب سازمان است و تلاش دارد تا آن‌ها را محقق سازد.

ج. آینده‌نگاری: آینده‌نگاری، فرایندی نظام‌مند و مشارکتی است که در آن، استنباط‌های مختلف درباره آینده، گردآوری شده و از آن طریق، چشم‌اندازی میان‌مدت یا بلندمدت با هدف اتخاذ تصمیم‌های روزآمد و مهیاکردن اقدام‌های مشترک، پی‌ریزی می‌گردد. به‌بیان‌دیگر، درحالی‌که در آینده‌اندیشی، کنشگر صرفاً به رصد خروجی‌های سیستم اقدام می‌کند، در آینده‌نگاری، کنشگر درصدد خلق آینده‌ای برمی‌آید که آن را مناسب می‌داند. در سرمشق آینده‌نگاری، فرض بر وجود گزینه‌های متعددی از آینده‌های ممکن، باورکردنی و محتمل است که از میان آن‌ها، آینده مرجح و مطلوب، انتخاب شده و بر آن اساس، سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری می‌شود.

د. سناریو نگاری یا برنامه‌ریزی سناریو:سناریو نگاری، یکی از بهترین و قوی‌ترین ابزارها و فنونی است که با بررسی و شناسایی تغییرات و عدم قطعیت‌های محیطی، چندین چشم‌انداز متفاوت از آینده را ارائه می‌دهد. در این شیوه، آینده‌هایی که امکان وقوع آن­ها محتمل است، در قالب داستان­هایی بیان شده و روایت­های بدیلی درباره­موقعیت‌های مرتبط با آینده ارائه می‌گردد. سناریو، گزینه‌ای از توصیف وقایع آینده است که باید باورکردنی و دربرگیرنده فرایندهای مفید برای تصمیم‌گیری بوده؛ همچنین، دارای سازگاری درونی و محتوایی نسبت به آنچه در آینده می‌تواند رخ دهد، باشد.

با توجه به شرايط بسيار پيچيده در جهان به‌شدت رقابتي و با دگرگونی‌های گسسته، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالي ايران به‌مثابه نهادهايي هوشمند، خودتنظيم و خود راهبر راهي جز سوق دادن برنامه‌ریزی‌های خود به سمت الگوي آینده‌اندیشی و آینده‌نگاری راهبردي در پيش ندارند. آینده‌اندیشی قبل از هر چيز رويکرد معرفت‌شناختی نوپديدي به برنامه‌ریزی است. در آینده‌اندیشی، آینده‌های بديل به‌صورت چهار مرحله ممکن، باورپذير، محتمل و مرجح سطح‌بندی می‌شوند. دانشگاه‌های پيشرو جهان رويکرد آینده‌پژوهی را در کانون برنامه‌ریزی‌های خود قرار داده‌اند (فراستخواه، 1392).

آینده‌پژوهی آموزش عالی، سامانه‌ای از سعی عالمانه برای بررسی و فهم روشمند و موثق حوزه‌های آینده نظام آموزش عالی، علم و فناوری است. آینده‌پژوهی، یک فرهنگ و یک فرایند است تا یک ابزار و یک محصول. مهم‌ترین دستاوردهای آینده‌پژوهی عبارت‌اند از: 1. تغییر در مدل‌های ذهنی؛ 2. مواجهه فرا کنشی با تغییرات شتابان؛ 3. چابکی و مصونیت از غافلگیر شدن؛ 4. درک آینده‌های بدیل؛ 5. سهیم شدن در ساخت آینده (میز آینده‌پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394).

یکی از روش‌هایی که در آینده‌پژوهی و برنامه‌ریزی راهبردی کاربرد زیادی دارد، نگاشت سناریو است. سناریو، گزینه‌هایی درباره مسیر آینده هستند که به روش سامانمند تهیه، رتبه‌بندی و اعتباربخشی می‌شوند. اگر بتوان این گزینه‌های آینده را بررسی و اعتبار یابی کرد، در آن صورت می‌توان گزینه‌هایی برای آینده به شکل سناریو تعریف شود. احتمالاتی هستند که از اثنای تأمل در نیروهای پیشران و عدم قطعیت‌های آینده و حالت‌های حدی به دست می‌آیند؛ یعنی اگر نیروهای پیشران آینده را شناسایی و از طریق این‌ها، حالت‌های حدی عدم قطعیت‌ها را مرور کنیم، از آن طریق می‌توانیم انواع احتمالات آینده خودمان را بازنمایی کرده و درنهایت، از بازنماییِ انواع احتمالات آینده، سناریو به دست می‌آید. سناریوها از طریق آن نیروهای پیشران و عدم قطعیت‌ها به دست می‌آید (میز آینده‌پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394).

bullet پیشران‌هایی که عوامل شکل‌دهنده به آینده دانشگاه ایرانی محسوب می‌شوند، کدامند؟ 

فراستخواه (1392)، نوع پیشران‌هایی که عوامل شکل‌دهنده به آینده دانشگاه ایرانی محسوب می‌شوند را به این صورت فهرست کرده است: پیشران‌هایی که به مدیریت دانشگاه مربوط می‌شوند شامل: 1. خود آیینی، خود راهبری و خودتنظیمی دانشگاه؛ 2. مقررات زدایی و سلسله‌مراتب زدایی در دانشگاه و تحول ساختاری آن در جهت تسهیلگری، مشارکت و تعامل؛ 3. استقرار نظام مؤثری در دانشگاه برای جلب اعتماد، انگیزش و مشارکت دانشگاهیان؛ 4. استقرار نظام تضمین کیفیت در دانشگاه برای افزایش توان علمی اعضای هیئت‌علمی از طریق نهادمند شدن رشد و بالندگی مداوم آن‌ها، ارتقای کیفیت یاددهی و یادگیری در دانشگاه از طریق تحول در شیوه‌ها و فرایندهای یاددهی و یادگیری و افزایش توان علمی دانش‌آموختگان و ارتقای دانش، مهارت‌ها، شایستگی‌ها و کارآفرینی آن‌ها. پیشران‌هایی که به مؤلفه‌های مختلف محیطی دانشگاه مربوط می‌شوند: الف. اقتصاد: 1. سرمشق ریاضت‌های مالی مانند کسب منابع اختصاصی از طریق خدمات تخصصی به جامعه و تنوع در منابع مالی و درآمدهای دانشگاه؛ 2. نحوه مواجهه دانشگاه با فرایندهای نوظهور اقتصاد دانش مانند کالایی شدن علم و آموزش عالی/جابه‌جایی از نیاز به تقاضا، تجاری شدن دانش، پارادایم نوین دانشگاه کارآفرین، تعاملات و توافقنامه‌های دانشگاه با دنیای صنعت و خدمات، فلگ شیب‌ها و ... و چالاکی در ارائه خدمات تخصصی به جامعه و جهان کار و اجتماع محلی. ب. فناوری: 1. فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ 2. مجازی شدن؛ 3. رسانه‌ای شدن؛ 4. بازیگران جدید در آموزش عالی مانند مراکز مجازی آموزش عالی و محیط‌های نوین یادگیری؛ 5. جریان آزاد مبادله اطلاعات و دانش و معنا. ج. سیاست: 1. تحولات حوزه حکمرانی مانند تمرکززدایی، تفویض اختیار و استقلال دانشگاهی؛ 2. عدم سیطره سیاست و ایدئولوژی دولتی و رسمی بر آموزش عالی و نظام علمی، سیاسی نشدن پست ریاست دانشگاه؛ 3. مدیریت حرفه‌ای دانشگاه و شایسته‌گرایی؛ 4. پایداری سیاسی در کشور د. فرهنگ: 1. فرهنگ دانشگاهی رضایت‌بخش شامل فرهنگ علمی، نشاط فکری و آزادی علمی، فضای پردیس، فرهنگ دانشجویی، رشد و بالندگی دانشجو و جو سازمانی و گروهی توأم با انگیزش، اعتماد، دل‌بستگی و مشارکت. ه. اجتماع: 1. تحولات جمعیت شناختی پردیس و قشربندی اجتماعی مانند زنانه شدن، دانشجویان غیر سنتی، دانشجویان شاغل، فراگیران آزاد و هویت‌های گروهی و قومی در دانشگاه؛ و. سایر: 1. فرایندهای جهانی‌شدن؛ 2. سبک‌های نوظهور تولید دانش و میان‌رشته‌ای شدن؛ 3. پایداری محیط‌زیست.

فراستخواه، مقصود (1392). چارچوبی مفهومی برای برنامه ریزی مبتنی بر آینده اندیشی در دانشگاه، فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در اموزش عالی، شماره 69، صفحات 1-22.

bullet منظور از دانشگاه پژوهی چیست؟

یک تعریف جامع از دانشگاه پژوهی عبارت است از: فرایند نظام‌یافته پژوهش‌ها و ارزشیابی‌های منظم تمامی فرایندها، برنامه‌ها، عملکردها، منابع و اثربخشی واحدهای سازمانی که در یک دانشگاه یا مؤسسه آموزش عالی پژوهشی یا فناوری با مرکزیت یک واحد رسمی دانشگاه پژوهی از طریق جلب مشارکت سایر واحدها یا گروه‌های اعضای هیئت‌علمی، کارشناسان و دانشجویان به‌منظور گردآوری و سازمان‌دهی داده‌ها، پردازش و تحلیل به هنگام داده‌ها، تولید و تفسیر دانش و اطلاعات و تقدیم گزارش‌ها و توصیه‌های سنجیده به هیئت‌رئیسه، مدیران میانی و اجرایی و سایر مخاطبان درون و برون دانشگاهی برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری‌های راهبردی و عملیاتی در راستای اعمال مدیریت دانایی محور در نظر می‌گیرد (ساکتی، 1384: 6؛ نقل در امین بیدختی و دیگران، 1391).

واحد دانشگاه پژوهی، چهار نقش اساسی بر عهده دارد که عبارت‌اند از: جمع‌آوری، تجزیه‌وتحلیل و انتشار اطلاعات، مهندسی اطلاعات، طراحی و تسهیل فرایند برنامه‌ریزی دانشگاهی، مشاوره در تصمیم‌گیری‌های دانشگاهی (امین بیدختی و دیگران، 1391).

به‌طورکلی، می‌توان عنوان کرد، دانشگاه پژوهی، ماهیتی پژوهشی دارد که هدف اصلی آن مشاوره به مدیران با رویکرد مبتنی بر سازوکارهای علمی و حرفه‌ای در خصوص سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیریِ مؤثر است و مبنای این امر، جمع آوری و تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات، مدلسازی و مهندسی اطلاعات است. مشارکت فعالانه پژوهشگران و اعضای هیئت‌علمی در طرح‌های پژوهشی کاربردی مرتبط با راهبردهای سازمانی، جزو اهداف بعدی است که در یک فرایند سیستمی و کل‌نگر مبتنی بر تفکر راهبردی، به رشد و توسعه هدفمند و هوشمندانه دانشگاه در راستای مأموریت گرایی و دستیابی به مزیت رقابتی، کمک می‌نماید.

امین بیدختی، علی اکبر؛ نعمتی، محمدعلی؛ زارع، مریم (1391). ضرورت ایجاد واحد دانشگاه پژوهی در دانشگاههای اسلامی ایران، فصلنامه مدیریت در دانشگاه اسلامی، شماره 1، صفحات 90-113.

 bullet آیا در مقوله برنامه ریزی، اجرا و تضمین کیفیت دانشگاهی به ویژه کیفیت آموزشهای دانشگاهی، باید مهارتهای موردنیاز دانشجویان در هزاره جدید را مدنظر قرار داد؟

بله، در برنامه ریزی، ارزیابی و تضمین کیفیت نظامهای دانشگاهی بایستی به مهارتهای موردنیاز دانشجویان و دانش اموختگان در هزاره جدید توجه شود. برخی از این مهارتها، عبارتند از: افزایش دانش تخصصی و حرفه‌ای، تولید و ترویج دانش نو؛ آشنایی با روش‌های پژوهش علمی، خلاقیت و مهارت علمی لازم برای تحقیق و پژوهش؛ مهارت‌های سواد اطلاعاتی و استفاده از فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی مناسب در زمینه‌های آموزش، پژوهش و غیره؛ توانایی خود- اشتغالی و اشتغال‌زایی (کارآفرینی)؛ مهارت‌های مربوط به تغییر فرهنگ یادگیری ازجمله یادگیری مشارکتی، یادگیری مسئله محور، یادگیری خود هدایت‌گر، یادگیری مادام‌العمر؛ مهارت‌های مربوط به تفکر نقاد و خلاق، تفکر فلسفی، آفرینش گری، کاوشگری، پرسشگری، جستجوی حقیقت، توسعه اندیشه و رشد فردی؛ مهارت‌های ارتباطی، ارتباطات بین فردی، گروه‌های دوستی و تعاملات مثبت و سازنده؛ مهارت‌های اجتماعی و شهروندی، حقوق شهروندی، درک موضوعات اجتماعی و فرهنگی، نشاط و تحرک اجتماعی؛ مهارت‌های سیاسی و بصیرت افزایی، افزایش قدرت تحلیل، درک و فهم سیاسی؛ پرورش فضیلت‌ها و منزلت‌های انسانی، احترام به نوع بشر، حفظ محیط‌زیست؛ مهارت‌ها و باورهای دینی و مذهبی، افزایش معنویت، سالم‌سازی و نشاط معنوی و روحی، خودسازی اخلاقی، تربیت اخلاقی، دینی و معنوی؛ تقویت روحیه انقلابی و جهادی، استقلال‌طلبی، عدالت‌خواهی و آرمان‌گرایی؛ توانایی تصمیم‌گیری، توانایی حل مسئله و مهارت‌های مسئله گشایی؛ توانایی استقلال و خود انگیزشی، توانایی خلاقیت و نوآوری، توانایی رهبری و مدیریت؛ مهارت‌های مربوط به ایجاد و توسعه مشارکت جمعی، کار تیمی و فعالیت‌های گروهی؛ توانش های فرهنگی و هنری، درک زیبایی‌شناختی؛ اکتساب شایستگی‌ها و آماده شدن برای یک مسیر متنوع زندگی و استفاده از آموخته‌ها، دانش و مهارت‌های اکتسابی در عمل

bullet کارگاههای آموزشی در زمینه مدیریت، برنامه ریزی و ارزیابی نظام آموزش عالی توسط چه سازمانهایی برگزار می شود؟

مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، ایرانداک و سازمان سنجش آموزش کشور، نسبت به برگزاری کارگاهها و دوره هایی در این زمینه اقدام کرده اند.