مقدمه

جهان معاصر، عرصه تحولات شگرف و پویاییِ شتابنده است. تغییرات، چنان غافلگیرکننده و برق‌آسا از راه می‌رسند که کوچک‌ترین کم‌توجهی به آن می‌تواند به بهای گزاف غافلگیری راهبردی در تمام عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی تمام شود. در این محیطِ سرشار از تغییر و بی‌ثباتی و آکنده از عدم قطعیت‌ها، تنها رویکرد و سیاستی که احتمال کسب موفقیت‌های بیشتری دارد، تلاش برای معماری آینده است. اگر چه این تلاش همواره با خطرپذیری فراوان، قرین بوده است؛ اما به هر حال پذیرش این مخاطره، به مراتب عاقلانه‌تر از نظاره گر بودن تحولات آینده است (خزائی، 1386: 3).

با افزایش تغییرات و دگرگونی‌ها در سال‌های آخر هزاره دوم و ظهور پیاپی مسائل جدید در جامعه جهانی، اتکا به روش‌های برنامه‌ریزی مبتنی بر پیش‌بینی، جوابگوی نیاز مدیریت‌های کلان کشورها نبود و سایه سنگین عدم قطعیت‌ها و ظهور رویدادهای ناپیوسته و شگفت‌انگیز، وضعیت را به گونه‌ای دگرگون کرده بود که پیش‌بینی آینده در دنیای پر تحول برای برنامه‌ریزان، امری مشکل به نظر می‌رسید. عدم توانایی در پیش‌بینی دقیق آینده و همچنین پیچیدگی‌های ناشی از تغییرات روزافزون باعث شد تا محققان از قابلیت‌های دانش نوظهور آینده‌پژوهی، بهره برده و آینده نگاری را وارد بطن فعالیت‌های برنامه‌ریزی کنند (پورمحمدی و دیگران، 1389).

از اوایل دهه 70 میلادی، علم و هنر آینده نگاری به عنوان ابزار برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری به طور رسمی در چند کشور محدود به خصوص ژاپن به کار گرفته شد ولی از اوایل دهه 90 میلادی به طور گسترده با همکاری نهادهای بین‌المللی جهت توانمندسازی کشورها، این روش استفاده شد و امروز به عنوان رویکرد غالب شناسایی فناوری در اکثر کشورهای توسعه یافته درآمده است (ناظمی، 1385: 123). آینده‌پژوهی و آینده نگاری، اکنون به رکن مدیریت و برنامه‌ریزی در تمام عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است؛ اما منظور از آینده‌پژوهی و آینده نگاری چیست؟

امروزه در مطالعات مربوط به آینده، مفاهیم و اصطلاحات زیادی را به کار می‌برند، مفاهیم مطرحی همچون «آینده‌پژوهی»، «آینده اندیشی»، «قلمرو آینده»، «پیش‌بینی»، «آینده نگاری»، «آینده شناسی»؛ اما هر یک از این اصطلاحات، وابسته و برآمده از نظریه‌ها و پیش‌فرض‌هایی بسیارند و از روش‌های خاصی بهره می‌برند. شاید بتوان آینده‌پژوهی را اعم بر همه این اصطلاحات دانست (ناظمی، 1385: 69).

مراد از آینده‌پژوهی، بررسی و تصمیم‌گیری نظام‌مند معطوف به آینده است؛ به‌عبارت‌دیگر، آینده‌پژوهی، دانش شکل دادن به آینده مطابق با آرمان‌های مطلوب یک سازمان یا جامعه است. هدف اصلی آینده‌پژوهی، خلق آینده مطلوب با توجه به نقاط قوت و ضعف و فرصت‌ها و تهدیدهاست. آینده‌اندیشی نیز، رویکرد معرفت‌شناختی نوپدیدی به برنامه‌ریزی است. در آینده‌اندیشی، آینده‌های بدیل به‌صورت چهار مرحله، سطح‌بندی می‌شوند که عبارتند از:1) آینده‌های ممکن که شامل هر آینده قابل‌تصوری است؛ ۲) آینده‌های باورپذیر که شامل آینده‌هایی است که علم و دانش امروزی آن را ابطال نکرده است؛ ۳) آینده‌های محتمل که نسبت به آینده‌های باورپذیر از احتمال وقوع بیشتری برخوردارند و ۴) آینده‌های مطلوب که بیش از سایر آینده‌های باورپذیر مطلوب سازمان است و تلاش دارد تا آن‌ها را محقق سازد (فراستخواه، 1392). مهم‌ترین دستاوردهای آینده‌پژوهی عبارت‌اند از: 1. تغییر در مدلهای ذهنی؛ 2. مواجهه فرا کنشی با تغییرات شتابان؛ 3. چابکی و مصونیت از غافلگیر شدن؛ 4. درک آینده‌های بدیل؛ 5. سهیم شدن در ساخت آینده (میز آینده‌پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394).

آینده نگاری نیز، فرایندی است که طی آن، نیروها، روندها و نشانگرهای شکل‌دهنده یک موضوع برای آینده بلندمدت، درک و شناسایی می‌شود تا از طریق آن سیاست‌ها، اقدامات و راهکارهای مناسب برای دستیابی به وضع مطلوب، برنامه‌ریزی شود. طی این فرایند، آینده مناسب خلق می‌شود (حاجیانی، 1395). آینده‌نگاری، فرایندی نظام‌مند و مشارکتی است که در آن، استنباط‌های مختلف درباره آینده، گردآوری شده و از آن طریق، چشم‌اندازی میان‌مدت یا بلندمدت با هدف اتخاذ تصمیم‌های روزآمد و مهیاکردن اقدام‌های مشترک، پی‌ریزی می‌گردد. به‌بیان‌دیگر، درحالی‌که در آینده‌اندیشی، کنشگر صرفاً به رصد خروجی‌های سیستم اقدام می‌کند، در آینده‌نگاری، کنشگر درصدد خلق آینده‌ای برمی‌آید که آن را مناسب می‌داند. در سرمشق آینده‌نگاری، فرض بر وجود گزینه‌های متعددی از آینده‌های ممکن، باورکردنی و محتمل است که از میان آن‌ها، آینده مرجح و مطلوب، انتخاب شده و بر آن اساس، سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری می‌شود (فراستخواه، 1392). در حقیقت، آینده نگاری یا طراحی الگوی مطلوب، نمایش و تجسمی از آینده‌های محتمل است که در قالب واژه‌ها یا تصاویر، ارائه می‌شود.

در ایران، سابقه آینده‌نگری به برنامه‌های پنج ساله بر می‌گردد و سند چشم‌انداز توسعه کشور در افق 1404 که دو دهه را نشانه گرفته، اولین سند تفکر راهبردی و آینده نگارانه ایران است که بر اساس آن، محورهای توسعه کشور در بخش‌های مختلف طراحی و تدوین شده و با انجام تقسیم کار منطقه‌ای، هر کدام از استان‌های کشور، عهده‌دار مسئولیت‌هایی متناسب با قابلیت‌های خود جهت تحقق آینده مطلوب کشور گشته‌اند (پورمحمدی و همکاران، 1389).

از سوی دیگر، متخصصان دانشگاهی به این نتیجه رسیده‌اند که رفتار جامعه دانشگاهی مانند یک نظام پویا و پیچیده است و نمی‌توان آن را در یک چارچوب از پیش طراحی‌شده دانست. موضوع آینده و شناخت بلندمدت آن در برنامه‌ریزی دانشگاهی از اهمیت فراوانی برخوردار است که مدت‌های زیادی است مورد غفلت برنامه‌ریزان دانشگاهی قرار گرفته است. یمنی (1388)، فرآیند برنامه‌ریزی دانشگاهی را پیش نگر می‌داند؛ به این معنی که در پی آینده‌نگری بر اساس تشخیص متغیرهای مؤثر در وضعیت حال دانشگاه و روندهای احتمالی آن متغیرها در آینده است. به بیان وی، برنامه‌ریزی توسعه دانشگاهی لازم است از علوم آینده‌نگری و فنون مختلف (دلفی، سناریونویسی، الگوسازی و ...) استفاده کند.



میز آینده پژوهی آموزش عالی ایران

 1 مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی در سال 1393 با راه‌اندازی میز آینده‌پژوهی، زمینه تفکر علمی و ساختار گفتگویی در حوزه آموزش عالی ایران را ایجاد نموده است. منظور اصلی از تأسیس این نهاد علمی و پژوهشی و ارتباطی، مسأله­گشایی، جستار گشایی و دستور گشایی برای سیاست­گذاران، دانشگاهیان و ذی­نفعان مختلف اجتماعی آموزش عالی با رویکرد آینده اندیشی و با سازوکار هم­اندیشی و تشکیل پنل­های تخصصی و گروه‌های بحث کانونی و اجرای  تکنیک­های دلفی و سناریونویسی است.

1  درباره میز آینده پژوهی آموزش عالی (کلیک کنید)

1 مهمترین موضوعات کانونی در آینده نظام علمی و آموزش عالی کشور (برگرفته از پنل دوم میز آینده پژوهی آموزش عالی) - کلیک فرمایید

آینده‌پژوهی آموزش عالی، سامانه‌ای از سعی عالمانه برای بررسی و فهم روشمند و موثق حوزه‌های آینده نظام آموزش عالی، علم و فناوری است. میز آینده‌پژوهی آموزش عالی، ساختاری برای گفتگو و جستجوی رضایت‌بخش شبکه ذینفعان است. آینده‌پژوهی، یک فرهنگ و یک فرایند است تا یک ابزار و یک محصول. مهم‌ترین دستاورد آینده‌پژوهی این است که مواجهه فرا کنشی با تغییرات پرشتاب داشته باشیم، نظام آموزش عالی، چابک شود و نسبت به تغییرات گسسته‌ای که در دنیا هست غافلگیر نشود، آینده‌های بدیل را بتوانیم درک کنیم و در ساختن آن سهیم باشیم (میز آینده‌پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394)؛ بنابراین، آینده‌پژوهی یک فرهنگ و فرایند است تا یک ابزار و فراورده...

 اهداف راه‌اندازی این میز به شرح زیر عنوان‌شده‌اند: ۱. شناخت  کلیدی­ترین روندها  و تحولات محیطی و درونی نظام کلان آموزش عالی ایران؛ ۲. شناخت مهم­ترین مسئله‌ها و چالش­های جاری و پیش روی  نظام کلان آموزش عالی ایران؛ ۳.  شناخت نحوه سازگاری خلاق نظام کلان آموزش عالی ایران با تحولات محیط­های آشوب ناک و پیچیده؛ ۴. کوشش برای فهم وضع مطلوب افق آینده و ارائه راهبردهایی برای مواجهه با  مسائل و چالش­های نظام کلان آموزش عالی ایران؛ ۵. کمک به ذی­نفعان اجتماعی برای  کشف و خلق آینده مطلوب آموزش عالی؛ ۶. فراهم آوردن ادراکی از آینده آموزش عالی آموزش عالی آینده برای بهره­گیری از آن در سیاست­گذاری­های خرد، میانی و کلان آموزش عالی

موضوعات مورد بررسی در این میز نیز به رده­های کلی زیر تقسیم­بندی شده‌اند: ۱. روندها و تحولات مربوط  به محیط ملی، منطقه­ای بین‌المللی نظام کلان آموزش ایران؛ ۲. مسئله‌ها و چالش­های جاری و پیش روی نظام کلان آموزش عالی ایران در شرایط کنونی؛ ۳. عوامل مؤثر کلیدی و مهم­ترین پیش­رانها و بازدارنده‌های آینده برای نظام کلان آموزش عالی ایران در شرایط کنونی؛ ۴. وضع مطلوب افق آینده و راهبردهای مواجهه با مسائل و چالش‌ها و ۵. راهبردهای خلق آینده مطلوب (آینده آموزش عالی آموزش عالی آینده) شامل: راهبردهای مواجهه با جهانی شدن و فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش عالی؛ راهبردهای گسترش و  توسعه متوازن و پایدار آموزش عالی؛ راهبردهای تضمین کیفیت آموزش عالی؛ راهبردهای رشد و بالندگی هیئت‌علمی؛ راهبردهای تنوع منابع مالی آموزش عالی؛ راهبردهای تعاملات دولت، دانشگاه و جامعه؛ راهبردهای کیفیت یاد­دهی و یادگیری در آموزش عالی؛ ۶. آینده­پژوهی و آینده نگاری در سطوح کلان مدیریت آموزش عالی، در سطوح میانی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و مراکز پژوهشی و نیز در سطح گروه­های آموزشی و پژوهشی.

1 مطالعات آینده‌پژوهی (تحلیل روندهای سیاستی و اجرایی وزارت علوم، تحلیل روندهای علمی و اجتماعی در نظام آموزش عالی) 

1 فهرست پنل های میز آینده پژوهی آموزش عالی ایران، برگزار شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی

فهرست پنل های میز آینده پژوهی آموزش عالی ایران، برگزار شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی:

1 پنل 1- افتتاحیه

1 پنل 2 - مهمترین موضوعات کانونی در آینده نظام علمی و آموزش عالی کشور

1 پنل 3- سناریو نویسی و تنظیم راهبردها برای برنامه ششم توسعه

1 پنل 4 - آینده بین المللی شدن آموزش عالی

1 پنل 5 - جهان متحول، دانشگاه ایرانی

1 پنل 6- آینده مالیه آموزش عالی

1 پنل 7- آینده گسترش آموزش عالی

1 پنل 8- آینده ارزشیابی کیفیت در آموزش عالی ایران

1 پنل 10- جذب دانشجو در آموزش عالی غیرانتفاعی

1 پنل 11- پنل یازدهم: تأملی درباره شاخص‌های کمّی و کیفی روند علم در ایران؛ برای درکی بهتر از آیندۀ آن

1 پنل 12 - ضرورت تمرکززدایی و آینده حکمروایی خوب در آموزش عالی با تأکید بر ظرفیت‌های خودتنظیمی مناطق در کشور و آمایش منطقه‌ای سرزمین

1 پنل 13- شبکه منطقه‌ای دانشگاه‌ها در کشور، ضرورت تفویض اختیار ساختاری به مناطق دانشگاهی و ارتقای سطح خود تنظیمی مناطق و استقلال دانشگاهی

1 پنل 14- آینده برنامه ملی ایران برای بازاندیشی یادگیری مداوم در بستر برنامه کار ۲۰۳۰ برای توسعه پایدار

1 پنل 15 - آینده‌اندیشی سیاست‌های بومی‌گزینی در پذیرش دانشجو و پیامدهای آن

1 پنل 16 - آینده دانشگاهها و موسسات پژوهشی ایران در رقابتهای جهانی چه می شود

1 پنل 17- آینده علوم محض و بنیادی در ایران؛ ماشین شغل ساز و بنگاه سودآور یا نهاد علمی معناساز و دانش گستر

1 پنل 19- آینده کلاس درس دانشگاهی ایران از منظر فناوریهای نوظهور اطلاعات و اینترنت همراه

1 پنل 20 - آینده علوم و آموزش‌های ریاضی در ایران

1 پنل 21 - نقش ملی دانشگاهها در شرایط پیش روی کشور

1 پنل 22 - آینده مؤسسات پژوهشی کشور با تأکید بر ارزیابی آنها؛ مفاهیم، روشها و تجارب جهان

1 پنل 23 - آینده تأثیر اجتماعی دانشگاه در ایران

1 پنل 24 - آینده آموزش عالی فنی و حرفه ای با توجه به تحولات نوپدید در ایران و جهان

1 پنل 25- فضای مجازی و آینده آموزش عالی

1 پنل 26- مدیریت دانش و مستندسازی تجربه‎‌ها در دانشگاه آینده

1 مطالعات آینده‌پژوهی (تحلیل روندهای سیاستی و اجرایی وزارت علوم، تحلیل روندهای علمی و اجتماعی در نظام آموزش عالی) 

 

برخی پژوهشها و مقالات حوزه مطالعات آموزش عالی ایران 



مطالب مرتبط

1 چیستی و چرایی دانشگاه

1 اهمیت و جایگاه برنامه ریزی راهبردی در توسعه دانشگاه

1 پرسشهای اساسی مدیریت نظام دانشگاهی

1 پیش فرضها و اصول مهم در برنامه‌ریزی دانشگاهی بر اساس تحلیل اسنادی

1 آینده نگاری راهبردی در دانشگاهها

1 آینده پژوهی آموزش عالی

1 دانشگاه پژوهی

1bullet سیاستها و موضوعات راهبردی در هیئت امنای دانشگاهها