برنامه‌ریزی مبتنی بر آینده نگاری و آینده‌اندیشی در دانشگاه‌ها

با توجه به شرايط بسيار پيچيده در جهان به شدت رقابتي و با دگرگوني هاي گسسته، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالي ايران به مثابه نهادهايي هوشمند، خودتنظيم و خود راهبر راهي جز سوق دادن برنامه‌ریزی‌های خود به سمت الگوي آینده‌اندیشی و آینده‌نگاری راهبردي در پيش ندارند. آینده‌اندیشی قبل از هر چيز رويکرد معرفت‌شناختی نوپديدي به برنامه‌ریزی است. در آینده‌اندیشی، آینده‌های بديل به‌صورت چهار مرحله ممکن، باورپذير، محتمل و مرجح سطح‌بندی می‌شوند. دانشگاه‌های پيشرو جهان رويکرد آینده‌پژوهی را در کانون برنامه‌ریزی‌های خود قرار داده‌اند (فراستخواه، 1392).

به‌زعم فراستخواه (1392)، صورت‌بندی‌های جدید و ناپیوسته گفتمانی و مسئله‌های نوظهور در آموزش عالی، عبارت‌اند از: کالایی شدن، رفتارهای مبادله‌ای و ارزش‌های بازاری در دانشگاه، بحث‌انگیز شدن مفهوم دانشگاه همچون مکان جستجوی بی‌طرفانه حقیقت، تفرق اجتماع علمی، بحث‌انگیز شدن دانشگاه به‌منزله نهاد ملی، میان رشته‌ها، علم سبک، علم پسا نرمال، شبکه/کنشگر، زنانه شدن، تنش‌های سیاسی، هویت‌های جنسیتی، قومیتی و سیاسی در جمعیت دانشجویی، محیط های جدید یاددهی-یادگیری، مرگ فاصله، بازیگران جدید و زیادشدن دست‌ها در آموزش عالی، کاهش منابع عمومی و دولتی، نسل جدید هیئت‌علمی، فیزیک زدایی از دانشگاه، ابر دانشگاه‌ها، تنوع نهادها و روش‌ها، هژمونی کشورهای انگلیسی‌زبان، مسئله کیفیت، بحث زوال سنت‌ها و هنجارهای علم نرمال، بحث زوال زندگی دانشگاهی، بحث زوال سنت‌های آموزش دانشگاه، دوره‌های نوبت دوم، دولت از در می‌رود و از پنجره می‌آید، آموزش عالی فرامرزی، فوق پیچیدگی، آشوب و عدم قطعیت و تحولات پارادایمی/گفتمانی مانند چرخش از استاد محوری به یادگیرنده محوری، خروج علم از انحصار دانشگاه، دانشگاه کارآفرین و ... .

 

1 مهمترین موضوعات کانونی در آینده نظام علمی و آموزش عالی کشور (برگرفته از پنل دوم میز آینده پژوهی آموزش عالی) - کلیک فرمایید

 

فراستخواه (1392)، نوع پیشران‌هایی که عوامل شکل‌دهنده به آینده دانشگاه ایرانی محسوب می‌شوند را به این صورت فهرست کرده است: پیشران‌هایی که به مدیریت دانشگاه مربوط می‌شوند شامل: 1. خود آیینی، خود راهبری و خودتنظیمی دانشگاه؛ 2. مقررات زدایی و سلسله‌مراتب زدایی در دانشگاه و تحول ساختاری آن در جهت تسهیلگری، مشارکت و تعامل؛ 3. استقرار نظام مؤثری در دانشگاه برای جلب اعتماد، انگیزش و مشارکت دانشگاهیان؛ 4. استقرار نظام تضمین کیفیت در دانشگاه برای افزایش توان علمی اعضای هیئت‌علمی از طریق نهادمند شدن رشد و بالندگی مداوم آنها، ارتقای کیفیت یاددهی و یادگیری در دانشگاه از طریق تحول در شیوه‌ها و فرایندهای یاددهی و یادگیری و افزایش توان علمی دانش‌آموختگان و ارتقای دانش، مهارت‌ها، شایستگی‌ها و کارآفرینی آنها. پیشران‌هایی که به مؤلفه‌های مختلف محیطی دانشگاه مربوط می‌شوند: الف. اقتصاد: 1. سرمشق ریاضت های مالی مانند کسب منابع اختصاصی از طریق خدمات تخصصی به جامعه و تنوع در منابع مالی و درآمدهای دانشگاه؛ 2. نحوه مواجهه دانشگاه با فرایندهای نوظهور اقتصاد دانش مانند کالایی شدن علم و آموزش عالی/جابه‌جایی از نیاز به تقاضا، تجاری شدن دانش، پارادایم نوین دانشگاه کارآفرین، تعاملات و توافقنامه‌های دانشگاه با دنیای صنعت و خدمات، فلگ شیب‌ها و ... و چالاکی در ارائه خدمات تخصصی به جامعه و جهان کار و اجتماع محلی. ب. فناوری: 1. فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ 2. مجازی شدن؛ 3. رسانه‌ای شدن؛ 4. بازیگران جدید در آموزش عالی مانند مراکز مجازی آموزش عالی و محیط های نوین یادگیری؛ 5. جریان آزاد مبادله اطلاعات و دانش و معنا. ج. سیاست: 1. تحولات حوزه حکمرانی مانند تمرکززدایی، تفویض اختیار و استقلال دانشگاهی؛ 2. عدم سیطره سیاست و ایدئولوژی دولتی و رسمی بر آموزش عالی و نظام علمی، سیاسی نشدن پست ریاست دانشگاه؛ 3. مدیریت حرفه‌ای دانشگاه و شایسته‌گرایی؛ 4. پایداری سیاسی در کشور د. فرهنگ: 1. فرهنگ دانشگاهی رضایت‌بخش شامل فرهنگ علمی، نشاط فکری و آزادی علمی، فضای پردیس، فرهنگ دانشجویی، رشد و بالندگی دانشجو و جو سازمانی و گروهی توأم با انگیزش، اعتماد، دل‌بستگی و مشارکت. ه. اجتماع: 1. تحولات جمعیت شناختی پردیس و قشربندی اجتماعی مانند زنانه شدن، دانشجویان غیر سنتی، دانشجویان شاغل، فراگیران آزاد و هویت های گروهی و قومی در دانشگاه؛ و. سایر: 1. فرایندهای جهانی شدن؛ 2. سبک‌های نوظهور تولید دانش و میان‌رشته‌ای شدن؛ 3. پایداری محیط‌زیست.

 

1مطالعات آینده‌پژوهی (تحلیل روندهای سیاستی و اجرایی وزارت علوم، تحلیل روندهای علمی و اجتماعی در نظام آموزش عالی) 

1 فهرست پنل های میز آینده پژوهی آموزش عالی ایران، برگزار شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی

 

 مطالعات آینده‌پژوهی و آینده نگاری: شناخت و درک هر چه بیشتر آینده آموزش عالی به طور اعم و دانشگاه‌ها به طور اخص از اهمیت بالایی برخوردار است. این شناخت به برنامه‌ریزان و تصمیم گیران دانشگاه کمک می‌نماید تا در عرصه‌های مختلف با اطمینان خاطر برنامه‌ریزی نمایند. لذا ضروری است تا به موازات تحلیل وضع موجود، پویش محیطی، بررسی اسناد بالادستی و مطالعات تطبیقی، مطالعات آینده‌پژوهی متناسب با نیازهای برنامه راهبردی دانشگاه نیز انجام پذیرد.

 آینده نگاری، یکی از اصلی‌ترین مراحل فرآیند برنامه‌ریزی در الگوی عملیاتی است. آینده نگاری، فرایندی است که طی آن، نیروها، روندها و نشانگرهای شکل‌دهنده یک موضوع برای آینده بلندمدت، درک و شناسایی می‌شود تا از طریق آن سیاست‌ها، اقدامات و راهکارهای مناسب برای دستیابی به وضع مطلوب، برنامه‌ریزی شود. طی این فرایند، آینده مناسب خلق می‌شود (حاجیانی، 1395). به بیان فراستخواه (1392)، برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاهی، مستلزم آینده‌نگری و آینده نگاری است. وی اعتقاد دارد که با توجه به شرايط بسيار پيچيده در جهان به شدت رقابتي و با دگرگونی‌های گسسته، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالي ايران به مثابه نهادهايي هوشمند، خود تنظیم و خود راهبر راهي جز سوق دادن برنامه‌ریزی‌های خود به سمت الگوي آینده اندیشی و آینده نگاری راهبردي در پيش ندارند. یمنی (1388) نیز فرایند برنامه‌ریزی توسعه دانشگاهی را مبتنی بر آینده‌نگری می‌داند و خاطرنشان می‌سازد: «این فرایند پیش نگر است؛ به این معنی که در پی آینده‌نگری بر اساس تشخیص متغیرهای مؤثر در وضعیت حال دانشگاه و روندهای احتمالی آن متغیرها در آینده است. بدین ترتیب، برنامه‌ریزی توسعه دانشگاهی لازم است از علوم آینده‌نگری و فنون مختلف (دلفی، سناریونویسی، الگوسازی و ...) استفاده کند».

در مجموع، آینده نگاری، یکی از اصلی‌ترین و مهم‌ترین مراحل فرآیند برنامه‌ریزی در این الگو است که ضرورتاً باید بعد از شناخت وضع موجود برای تعیین مسائل کلیدی و موضوعات کانونی دانشگاه، به آن پرداخته می‌شود. در این مرحله، آینده نگاریِ تحولات و تغییرات بین‌المللی، ملی و محلی در چارچوب مسائل کلیدی نظام دانشگاهی، مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. هدف این مرحله یافتن نیروهای پیشران توسعه دانشگاه از طریق بررسی متغیرهای کلیدیِ مؤثر است. این مرحله از فرآیند برنامه‌ریزی، پل ارتباط میان متغیرهای کلیدی دانشگاه به تعیین حوزه‌های هدف در آینده و ترسیم چشم‌انداز است. در این مرحله از روش‌های سناریونویسی، پویش محیطی، تحلیل ماتریس متقاطع، روند یابی و تحلیل چند سطحی روندها و گرایش‌ها، رویدادها و نوآیندها و ...، می‌توان استفاده کرد.

یکی از روش‌هایی که در آینده نگاری کاربرد زیادی دارد، نگاشت سناریو و گزینش سناریوهای مطلوب است. سناریو، گزینه‌هایی درباره مسیر آینده هستند که به روش سیستماتیک تهیه، رتبه‌بندی و اعتبار بخشی می‌شوند. اگر بتوان این گزینه‌های آینده را بررسی و اعتبار یابی کرد، در آن صورت می‌توان گزینه‌هایی برای آینده به شکل سناریو تعریف شود. سناریوها از طریق آن نیروهای پیشران و عدم قطعیت‌ها به دست می‌آید (میز آینده‌پژوهی آموزش عالی، پنل شماره 8، 1394). به اعتقاد فراستخواه (1392)، سناریو نگاری، یکی از بهترین و قوی‌ترین ابزارها و فنونی است که با بررسی و شناسایی تغییرات و عدم قطعیت‌های محیطی، چندین چشم‌انداز متفاوت از آینده را ارائه می‌دهد. در این شیوه، آینده‌هایی که امکان وقوع آن‌ها محتمل است، در قالب داستان­هایی بیان شده و روایت­های بدیلی درباره­موقعیت‌های مرتبط با آینده ارائه می‌گردد. سناریو، گزینه‌ای از توصیف وقایع آینده است که باید باورکردنی و دربرگیرنده فرایندهای مفید برای تصمیم‌گیری بوده؛ همچنین، دارای سازگاری درونی و محتوایی نسبت به آنچه در آینده می‌تواند رخ دهد، باشد.

سناریو، بر منطق تنوع رخدادهای قابل وقوع در آینده استوار است. در سناریونویسی، عوامل مختلف مؤثر بر رخداد موضوعِ مورد بررسی شناسایی شده، میزان اهمیت و نایقینی رخداد و جنبه­های متفاوت آن‌ها تعیین شده؛ سپس بر حسب یک نظام رتبه­بندی خاص عوامل مهم­تر شناسایی و مبنای رخداد احتمالی وضعیت­های متفاوت پدیده مورد بررسی قرار می­گیرند. در این رهیافت، دانشگاه با استفاده از گستره وسیعی از سناریوها و داستان‌ها، می‌کوشد چالش‌ها و عدم قطعیت‌های اصلی در محیط دور و نزدیک را شناسایی نموده و خود را آماده رویارویی با این چالش‌ها و مسائل راهبردی عمده نماید (منظور از چالش، تنها تهدیدها نیست و فرصت‌ها و نحوه رسیدن به آن‌ها نیز چالش محسوب می‌شود). سناریو­ها می­توانند مستقیماً به عنوان نتیجه پژوهش آینده نگاری ارائه شوند یا به عنوان ورودی سایر روش‌های آینده نگاری (مانند پانل­های خبرگان) استفاده شوند. هم­چنین می­توان در تدوین سناریو­ها از خروجی روش­های دیگر مانند پیمایش موضوعی، پویش محیطی یا شبیه‌سازی بهره برد. از میان سناریوهای جمع‌آوری شده، باید سناریوهای مناسب را که متناسب با آینده مطلوب طراحی شده باشد برای تدوین مطلوبیت‌های راهبردی، انتخاب کرده و تأثیرگذاری تحولات علم و فناوری بر انعطاف سناریوهای منتخب مورد ارزیابی مجدد قرار گیرد. پویش محیطی نیز امکان بررسی میزان دسترسی به اهداف از پیش تعیین شده را با توجه به وضعیت موجود محیط نشان می­دهد. این ارتباط متقابل بین سناریو، تحلیل روند و پویش محیطی و امکان ایجاد تغییر در برنامه‌ریزی، همان مفهوم تفکر برنامه‌ریزی را در ذهن تداعی می­کند. در مرحله پس از تدوین سناریو نیز، به­کارگیری سناریوهای احتمالی برای برنامه‌ریزی آینده نیازمند توجه به روندهای آینده است. اگر روندهای حاکم بر متغیرهای موجود و مهم مسئله با برنامه‌های تدوین‌شده پیشین (حتی برنامه‌های راهبردی) ناهماهنگ باشند و احتمال رسیدن به اهداف برنامه را کم کنند، باید در برنامه‌های تدوین‌شده، بازنگری جدی نمود. پویش محیطی نیز امکان بررسی میزان دسترسی به اهداف از پیش تعیین شده را با توجه به وضعیت موجود محیط نشان می­دهد. این ارتباط متقابل بین سناریو، تحلیل روند و پویش محیطی و امکان ایجاد تغییر در برنامه‌ریزی، همان مفهوم تفکر برنامه‌ریزی را در ذهن تداعی می­کند. در این مرحله نیز می‌توان از نرم‌افزارهایی که اخیراً طراحی شده است، استفاده کرد. این نرم‌افزارها قادرند از میان انواع سناریوهای ممکن، بر اساس برخی داده‌های ورودی، سناریوی مناسب را انتخاب و ارائه دهد.

شایان‌ذکر است، در جهت آینده‌پژوهی، آینده نگاری و گزینش سناریوهای مطلوب، علاوه بر موارد فوق، مجموعه مستندات و گزارش‌های تهیه‌شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی تحت عنوان "میز آینده‌پژوهی" و با موضوعات متعدد در حوزه آینده‌پژوهی آموزش عالی ایران، لازم است به طور مبسوط مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

 

1 درباره میز آینده پژوهی آموزش عالی (کلیک کنید)

 

فهرست پنل های میز آینده پژوهی آموزش عالی ایران، برگزار شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی:

1 پنل 1- افتتاحیه

1 پنل 2 - مهمترین موضوعات کانونی در آینده نظام علمی و آموزش عالی کشور

1 پنل 3- سناریو نویسی و تنظیم راهبردها برای برنامه ششم توسعه

1 پنل 4 - آینده بین المللی شدن آموزش عالی

1 پنل 5 - جهان متحول، دانشگاه ایرانی

1 پنل 6- آینده مالیه آموزش عالی

1 پنل 7- آینده گسترش آموزش عالی

1 پنل 8- آینده ارزشیابی کیفیت در آموزش عالی ایران

1 پنل 10- جذب دانشجو در آموزش عالی غیرانتفاعی

1 پنل 11- پنل یازدهم: تأملی درباره شاخص‌های کمّی و کیفی روند علم در ایران؛ برای درکی بهتر از آیندۀ آن

1 پنل 12 - ضرورت تمرکززدایی و آینده حکمروایی خوب در آموزش عالی با تأکید بر ظرفیت‌های خودتنظیمی مناطق در کشور و آمایش منطقه‌ای سرزمین

1 پنل 13- شبکه منطقه‌ای دانشگاه‌ها در کشور، ضرورت تفویض اختیار ساختاری به مناطق دانشگاهی و ارتقای سطح خود تنظیمی مناطق و استقلال دانشگاهی

1 پنل 14- آینده برنامه ملی ایران برای بازاندیشی یادگیری مداوم در بستر برنامه کار ۲۰۳۰ برای توسعه پایدار

1 پنل 15 - آینده‌اندیشی سیاست‌های بومی‌گزینی در پذیرش دانشجو و پیامدهای آن

1 پنل 16 - آینده دانشگاهها و موسسات پژوهشی ایران در رقابتهای جهانی چه می شود

1 پنل 17- آینده علوم محض و بنیادی در ایران؛ ماشین شغل ساز و بنگاه سودآور یا نهاد علمی معناساز و دانش گستر

1 پنل 19- آینده کلاس درس دانشگاهی ایران از منظر فناوریهای نوظهور اطلاعات و اینترنت همراه

1 پنل 20 - آینده علوم و آموزش‌های ریاضی در ایران

1 پنل 21 - نقش ملی دانشگاهها در شرایط پیش روی کشور

1 پنل 22 - آینده مؤسسات پژوهشی کشور با تأکید بر ارزیابی آنها؛ مفاهیم، روشها و تجارب جهان

1 پنل 23 - آینده تأثیر اجتماعی دانشگاه در ایران

1 پنل 24 - آینده آموزش عالی فنی و حرفه ای با توجه به تحولات نوپدید در ایران و جهان

1 پنل 25- فضای مجازی و آینده آموزش عالی

 1 پنل 26- مدیریت دانش و مستندسازی تجربه‎‌ها در دانشگاه آینده

1 پنل 26- مدیریت دانش و مستندسازی تجربه‎‌ها در دانشگاه آینده

مطالعات آینده‌پژوهی (تحلیل روندهای سیاستی و اجرایی وزارت علوم، تحلیل روندهای علمی و اجتماعی در نظام آموزش عالی) 

1 فهرست پنل های میز آینده پژوهی آموزش عالی ایران، برگزار شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی

 

مطالب مرتبط

1 چیستی و چرایی دانشگاه

1 اهمیت و جایگاه برنامه ریزی راهبردی در توسعه دانشگاه

1 پرسشهای اساسی مدیریت نظام دانشگاهی

1 پیش فرضها و اصول مهم در برنامه‌ریزی دانشگاهی بر اساس تحلیل اسنادی

1 آینده پژوهی آموزش عالی

1 دانشگاه پژوهی

1 سیاستها و موضوعات راهبردی در هیئت امنای دانشگاهها

 

برخی پژوهشها و مقالات حوزه مطالعات آموزش عالی ایران